Sàn hàng hóa Indonesia: tham vọng định giá toàn cầu và bài toán thanh khoản

Icomex: Tham vọng định giá từ Jakarta

Indonesia đang chuẩn bị ra mắt sàn giao dịch hàng hóa mới (Icomex) vào ngày 1/1/2027, với mục tiêu giành lại quyền định giá cho các mặt hàng xuất khẩu chủ lực như niken, dầu cọ và than nhiệt. Tuyên bố của Tổng thống Prabowo Subianto trong bài phát biểu ngân sách 2027 nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ quốc hội, nhưng giới phân tích cho rằng tham vọng này sẽ phải đối mặt với bài toán thanh khoản và lòng tin từ chính các nhà sản xuất trong nước.

Hiện tại, giá các mặt hàng Indonesia phần lớn được xác định tại các sàn giao dịch nước ngoài như London Metal Exchange (LME) cho kim loại công nghiệp hay Bursa Malaysia Derivatives cho dầu cọ. Việc có một sàn giao dịch nội địa có thể giúp Indonesia phản ánh giá trị chiến lược của tài nguyên, đồng thời tạo cơ sở cho hải quan và thuế vụ tham chiếu. Tuy nhiên, như kinh nghiệm từ các sàn thành công, để trở thành chuẩn mực giá toàn cầu cần có thanh khoản đủ lớn và cơ chế minh bạch, đáng tin cậy.

Thanh khoản: Vòng luẩn quẩn của sàn mới

Một sàn giao dịch chỉ hấp dẫn khi có thanh khoản, nhưng thanh khoản chỉ đến khi có người tham gia. Đây là thách thức lớn nhất với Icomex. Hiện tại, Indonesia đã có sàn giao dịch hàng hóa ICDX cho dầu cọ, nhưng thanh khoản rất thấp. Theo số liệu từ ICDX, chỉ khoảng 50 trên gần 2.000 công ty dầu cọ đăng ký giao dịch. Trong năm 2025, xuất khẩu dầu cọ đạt 511 nghìn tỷ rupiah (khoảng 28,7 tỷ USD), nhưng chỉ 2,69 nghìn tỷ rupiah được giao dịch trên ICDX.

Nguyên nhân chính là chi phí: phí thành viên, phí giao dịch và phí thanh toán khiến các nhà sản xuất ngần ngại. Trong khi đó, giao dịch trực tiếp với người mua không mất phí, thậm chí có thể nhận trước 100% giá trị hợp đồng. Giá tham chiếu từ Bursa Malaysia vẫn được coi là minh bạch. Nếu Icomex không giải quyết được bài toán chi phí, sàn mới sẽ khó thu hút người tham gia, dẫn đến thanh khoản thấp và không thể trở thành chuẩn mực giá.

Niềm tin và rủi ro pháp lý

Uy tín của thị trường tài chính Indonesia đang bị thử thách. MSCI đã cảnh báo có thể hạ cấp thị trường chứng khoán Indonesia từ mới nổi xuống cận biên nếu cải cách không đủ mạnh trong đợt rà soát tháng 11. Đồng rupiah mất khoảng 7,8% giá trị so với USD trong 12 tháng qua. Nếu hợp đồng trên Icomex được niêm yết bằng rupiah, rủi ro tỷ giá có thể khiến nhà đầu tư quốc tế e ngại.

Bên cạnh đó, việc ép buộc giao dịch qua sàn có thể gây xung đột với các hợp đồng dài hạn đã ký với đối tác nước ngoài. Nhiều công ty sẽ phải sửa đổi hợp đồng, dẫn đến rủi ro pháp lý và có thể bị đưa ra trọng tài quốc tế. GAPKI lo ngại nếu giá trở nên kém cạnh tranh, người mua có thể chuyển sang dầu hạt cải hoặc dầu hướng dương. Điều này đặt ra câu hỏi về tính khả thi của lộ trình gấp rút: quy định dự kiến ban hành ngày 17/9, sàn ra mắt ngày 1/1/2027.

Bài học từ các sàn thành công

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc xây dựng một sàn giao dịch uy tín cần thời gian dài. Bursa Malaysia Derivatives khởi đầu năm 1980 chỉ với hợp đồng dầu cọ thô, sau đó mở rộng sang các sản phẩm khác. Trung Quốc từng có khoảng 50 sàn giao dịch năm 1994, nhưng sau quá trình củng cố, chỉ còn 3 sàn lớn tại Thượng Hải, Trịnh Châu và Đại Liên. Các sàn này đã phải đầu tư liên tục vào công nghệ, hệ thống thanh toán và sản phẩm mới để thu hút nhà đầu tư.

Các chuyên gia khuyên Icomex nên khởi đầu nhỏ, chỉ giao dịch vài mặt hàng, vận hành thử nghiệm để phát hiện vấn đề trước khi mở rộng. Sarjito, người được đề cử làm giám sát trưởng giao dịch hàng hóa tại OJK, nhấn mạnh: "Sàn không cần lớn ngay ngày đầu, nhưng phải được tin tưởng từ giao dịch đầu tiên." Điều này cho thấy chính quyền cũng nhận thức được rủi ro.

Theo dõi tiếp theo

Nhà giao dịch cần theo dõi phản ứng của các hiệp hội ngành hàng, đặc biệt là GAPKI và APBI, sau khi quy định chi tiết được công bố vào giữa tháng 9. Ngoài ra, diễn biến giá niken và dầu cọ trên các sàn quốc tế sẽ phản ánh mức độ tin tưởng của thị trường vào kế hoạch này. Nếu Icomex thành công, có thể tạo ra một chuẩn mực giá mới ảnh hưởng đến chi phí nguyên liệu toàn cầu, từ đó tác động đến lạm phát và tỷ giá của các đồng tiền hàng hóa như AUD, CAD. Ngược lại, nếu thất bại, Indonesia có thể phải đối mặt với làn sóng chuyển dịch nguồn cung sang các nước khác.