Khủng hoảng diesel toàn cầu: cú sốc nguồn cung kép từ Hormuz và Ukraine đẩy giá nhiên liệu tăng nhanh hơn dầu thô

Diesel – điểm nghẽn mới của thị trường năng lượng

Trong khi giá dầu thô chỉ nhích nhẹ, thị trường nhiên liệu tinh chế – đặc biệt là diesel – đang trải qua một cú sốc nguồn cung nghiêm trọng. Sự kết hợp giữa căng thẳng tại eo biển Hormuz và các cuộc tấn công bằng UAV của Ukraine vào các nhà máy lọc dầu của Nga đã tạo ra một “cơn bão hoàn hảo” khiến giá diesel tại châu Âu tăng vọt 40% kể từ giữa tháng 6, trong khi dầu thô chỉ tăng 5% trong cùng kỳ. Điều này phản ánh một thực tế: diesel không chỉ là nhiên liệu, mà là huyết mạch của nền kinh tế công nghiệp toàn cầu.

Nguồn cung thiếu hụt kép: Hormuz và Ukraine

Eo biển Hormuz, nơi vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thô và nhiên liệu tinh chế toàn cầu, vẫn chưa có dấu hiệu ổn định. Các nhà máy lọc dầu ở khu vực Vùng Vịnh gần như không thể xuất khẩu sản phẩm do rủi ro an ninh hàng hải. Trong khi đó, Nga – nhà xuất khẩu diesel lớn thứ hai thế giới – đã ban hành lệnh cấm xuất khẩu để đối phó với tình trạng thiếu hụt trong nước do các cuộc tấn công của UAV Ukraine vào các nhà máy lọc dầu. Hệ quả là nguồn cung diesel toàn cầu bị thắt chặt ở cả hai đầu: Trung Đông và Nga – hai trung tâm lọc dầu lớn nhất thế giới.

Tác động đã lan rộng. Tại Đông Nam Á, nông dân trồng cọ đang phải đối mặt với tình trạng thiếu diesel và giá tăng cao. Tại Mỹ, xuất khẩu diesel đạt mức kỷ lục 1,9 triệu thùng/ngày trong tuần đầu tháng 8, trong khi tồn kho nội địa tụt xuống mức thấp nhất kể từ năm 1996. Điều này cho thấy ngay cả nền kinh tế lớn nhất thế giới cũng đang phải “ăn vào dự trữ” để duy trì xuất khẩu, trong bối cảnh mùa cao điểm nhu cầu và mùa bảo dưỡng nhà máy lọc dầu đang đến gần.

Châu Âu – tâm điểm của cuộc khủng hoảng

Liên minh châu Âu (EU) đang ở trong tình thế đặc biệt khó khăn. Từ năm 2009 đến 2024, có tới 30 nhà máy lọc dầu đã đóng cửa, và thêm 400.000 thùng/ngày công suất dự kiến biến mất trong năm 2025 do các quy định khí thải nghiêm ngặt của Brussels. Điều này khiến EU – vốn là một khối thương mại – trở nên cực kỳ nhạy cảm với các cú sốc nguồn cung toàn cầu.

Với việc mất nguồn cung từ Nga và Trung Đông, EU giờ phải cạnh tranh với các nhà nhập khẩu lớn khác như Brazil và Thổ Nhĩ Kỳ – những nước trước đây từng hấp thụ một lượng lớn diesel của Nga. Điều này đẩy giá diesel tại châu Âu lên cao, và theo Eugene Lindell, người đứng đầu bộ phận sản phẩm tinh chế tại FGE NexantECA, “sẽ trở nên tồi tệ với giá cực kỳ cao”. Chi phí nhiên liệu tăng sẽ lan tỏa sang hàng tiêu dùng, dịch vụ và tạo áp lực chính trị đáng kể.

Tác động vòng hai: Lạm phát và tiền tệ hàng hóa

Giá diesel tăng cao không chỉ là câu chuyện của riêng thị trường năng lượng. Diesel là đầu vào của nông nghiệp, xây dựng, khai khoáng và toàn bộ chuỗi cung ứng. Khi giá diesel tăng, chi phí vận chuyển và sản xuất tăng theo, tạo áp lực lạm phát lan tỏa. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các ngân hàng trung ương, vốn đang tìm cách kiểm soát lạm phát mà không làm suy yếu tăng trưởng.

Đối với các đồng tiền hàng hóa như CAD, AUD, NOK, diễn biến này mang lại tín hiệu trái chiều. Một mặt, giá năng lượng cao hỗ trợ thu nhập từ xuất khẩu của Canada và Na Uy. Mặt khác, nếu khủng hoảng diesel kéo dài, nó có thể làm chậm tăng trưởng toàn cầu, ảnh hưởng tiêu cực đến nhu cầu hàng hóa nói chung. Đáng chú ý, NOK có thể được hưởng lợi nhiều hơn nhờ vị thế là nhà xuất khẩu dầu khí lớn, trong khi CAD và AUD có thể chịu áp lực từ sự suy yếu của nền kinh tế toàn cầu.

Dự báo và những gì cần theo dõi

Khủng hoảng diesel khó có thể sớm được giải quyết. Các nhà phân tích cảnh báo rằng ngay cả khi Mỹ duy trì xuất khẩu ở mức kỷ lục, các nhà máy lọc dầu vùng Vịnh không thể xuất khẩu diesel sang Tây Bắc Âu vô thời hạn. Trong khi đó, châu Á – với sản lượng lọc dầu chưa phục hồi hoàn toàn sau các tổn thất ở Trung Đông và Nga – khó có thể chia sẻ nguồn cung cho châu Âu.

Thêm vào đó, nếu tính cả khí tự nhiên, tình hình càng trở nên nghiêm trọng hơn. Dự trữ khí đốt của EU đang thấp hơn mức trung bình theo mùa, và giới phân tích lo ngại thiếu hụt vào mùa đông. Người mua khí đốt đang chờ giá LNG giảm – điều khó xảy ra trong bối cảnh hiện tại.

Nhà giao dịch cần theo dõi chặt chẽ số liệu tồn kho diesel tại Mỹ và châu Âu, cũng như diễn biến tại Hormuz và các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng Nga. Báo cáo tồn kho dầu thô API vào ngày 12/8 sẽ là chỉ báo quan trọng tiếp theo. Ngoài ra, bất kỳ dấu hiệu nào về việc nới lỏng lệnh cấm xuất khẩu của Nga hoặc cải thiện an ninh hàng hải tại Hormuz đều có thể tạo ra sự điều chỉnh mạnh trên thị trường nhiên liệu.