Zambia bầu cử giữa lúc nợ công và lạm phát: bài toán cải cách kinh tế và đồng kwacha

Bối cảnh bầu cử: giữa thành tựu vĩ mô và thực tế hộ gia đình

Zambia bước vào cuộc tổng tuyển cử ngày 13/8 với hơn 8,7 triệu cử tri đăng ký, được xem là cuộc trưng cầu về thành quả cải cách kinh tế dưới thời Tổng thống Hakainde Hichilema. Chính phủ hiện tại nhấn mạnh vào việc hoàn tất tái cơ cấu nợ và chương trình hỗ trợ của IMF, cùng với lạm phát giảm từ mức trên 20% xuống 6,8% vào tháng 4/2026. Tuy nhiên, chi phí lương thực, nhiên liệu và điện vẫn ở mức cao, khiến nhiều cử tri chưa cảm nhận được sự cải thiện rõ rệt trong đời sống hàng ngày.

Khoảng cách giữa phục hồi kinh tế vĩ mô và trải nghiệm của người dân là chủ đề xuyên suốt chiến dịch. Các nhà phân tích cho rằng cử tri sẽ đánh giá chính phủ qua giá cả thực phẩm, chi phí vận tải, cơ hội việc làm và chất lượng dịch vụ công, thay vì các chỉ số tài chính. Điều này tạo ra thách thức cho đương kim Tổng thống Hichilema, người đang đối mặt với ứng viên Brian Mundubile của liên minh đối lập Tonse.

Nợ công và cải cách: nền tảng vững chắc nhưng chưa đủ

Tái cơ cấu nợ là một trong những thành tựu lớn nhất của chính quyền Hichilema. Thỏa thuận với các chủ nợ đã giảm áp lực tài chính trước mắt và khôi phục uy tín quốc tế của Zambia. Tuy nhiên, như nhà phân tích Wellington Muzengeza chỉ ra, tiến bộ về nợ chính phủ không tự động chuyển thành thu nhập hộ gia đình hay mức sống cao hơn. Zambia vẫn có khoảng 60% dân số sống dưới chuẩn nghèo, và tỷ lệ thất nghiệp cao là mối quan tâm hàng đầu.

Về mặt chính sách tiền tệ, việc giảm lạm phát từ mức hai con số xuống 6,8% là tín hiệu tích cực, nhưng đồng kwacha vẫn nhạy cảm với biến động giá đồng và dòng vốn nước ngoài. Nếu cải cách bị đình trệ sau bầu cử, niềm tin nhà đầu tư có thể suy giảm, gây áp lực lên tỷ giá và làm phức tạp thêm bài toán kiểm soát lạm phát.

Đồng và bài toán phân phối lợi ích

Đồng chiếm khoảng 70% kim ngạch xuất khẩu và hơn 10% GDP của Zambia, là nguồn thu ngoại tệ và ngân sách quan trọng. Chính phủ đặt mục tiêu nâng sản lượng đồng lên 3 triệu tấn mỗi năm, nhưng tranh luận bầu cử không chỉ xoay quanh sản lượng mà còn là việc phân phối lợi ích từ khai khoáng. Các chuyên gia cho rằng cử tri, đặc biệt ở vùng Copperbelt, muốn thấy nguồn thu từ mỏ tạo ra việc làm ổn định, cơ hội cho doanh nghiệp địa phương và cải thiện cơ sở hạ tầng.

Nếu chính phủ mới không giải quyết được vấn đề phân phối, bất ổn xã hội có thể gia tăng, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và dòng vốn ngoại. Điều này sẽ tác động trực tiếp đến tỷ giá kwacha, vốn đã biến động mạnh trong những năm qua do phụ thuộc vào giá hàng hóa.

Tác động đến thị trường và định hướng chính sách

Kết quả bầu cử Zambia có thể ảnh hưởng đến tâm lý nhà đầu tư đối với các thị trường cận biên châu Phi. Một chính phủ tiếp tục cải cách sẽ củng cố niềm tin, hỗ trợ đồng kwacha và thu hút đầu tư vào lĩnh vực khai khoáng. Ngược lại, nếu đối lập thắng và có sự thay đổi chính sách đột ngột, rủi ro quốc gia có thể tăng, gây áp lực lên tỷ giá và trái phiếu chính phủ.

Đối với các đồng tiền chính, tác động trực tiếp từ Zambia là hạn chế, nhưng diễn biến này phản ánh xu hướng rộng hơn của các nền kinh tế phụ thuộc hàng hóa. Trong bối cảnh đồng USD mạnh lên (DXY quanh 99,8) và lạm phát Mỹ sắp công bố, các nhà giao dịch cần theo dõi sự kiện này như một tín hiệu về rủi ro địa chính trị và dòng vốn vào thị trường mới nổi.

Điều cần theo dõi tiếp theo

Sau khi bỏ phiếu, thị trường sẽ tập trung vào tốc độ kiểm phiếu và tuyên bố của các ứng cử viên về định hướng kinh tế. Các nhà giao dịch nên chú ý đến phản ứng của đồng kwacha và trái phiếu Zambia, cũng như các tín hiệu từ IMF và các chủ nợ về việc tiếp tục hỗ trợ. Ngoài ra, dữ liệu lạm phát Mỹ công bố cùng ngày có thể chi phối tâm lý thị trường toàn cầu, tạo thêm biến động cho các cặp tiền chéo liên quan đến kwacha.