Diesel Mỹ phá đỉnh 2022: cú sốc distillate đang chảy vào chi phí vận tải và lạm phát lõi

Diesel vượt đỉnh cũ, xăng thì không

Dữ liệu EIA mới nhất cho ngày 7/9 ghi nhận giá diesel trên đường cao tốc toàn quốc tăng 36,8 cent lên 5,967 USD/gallon, vượt mức đỉnh tuần danh nghĩa 5,810 USD thiết lập hồi tháng 6/2022. Cùng kỳ, xăng thường chỉ tăng 8,6 cent lên 4,157 USD — vẫn còn cách khá xa đỉnh tuần 5,006 USD của năm 2022.

Điểm đáng chú ý không nằm ở việc giá tăng, mà ở chỗ hai loại nhiên liệu cùng chung một đầu vào dầu thô lại đang tách nhau rõ rệt. Nếu giá ngày 7/9 giữ nguyên đến hết năm, diesel sẽ kết thúc 2026 quanh 5,22 USD/gallon, vượt thoải mái kỷ lục trung bình năm 4,989 USD của 2022. Xăng sẽ dừng quanh 3,89 USD, dưới kỷ lục 3,951 USD năm đó.

Nói cách khác, diesel có thể giảm tới khoảng 77 cent so với mức hiện tại mà vẫn đủ để lập kỷ lục trung bình năm. Xăng thì cần tăng thêm khoảng 20 cent rồi giữ nguyên — trong giai đoạn mà giá xăng thường chịu áp lực giảm theo mùa. Xác suất hai bên gần như đối nghịch.

Vì sao cấu trúc distillate mới là câu chuyện chính

Năm 2022, cả xăng lẫn diesel cùng lập kỷ lục vì cầu phục hồi sau đại dịch, công suất lọc dầu bị thu hẹp và tồn kho mỏng, rồi xung đột Nga–Ukraine giáng thêm một cú sốc. Năm 2026 có điểm tương đồng ở phần dầu thô: căng thẳng liên quan Iran và các hạn chế dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz đã đẩy giá dầu lên. EIA đã nêu việc sụt giảm lượng hàng qua eo biển này là nguồn áp lực chính lên tồn kho và giá dầu toàn cầu.

Nhưng phần khác biệt nằm ở sản phẩm tinh chế. Các cuộc tấn công của Ukraine đã làm hư hại nhà máy lọc dầu Nga và bóp hẹp xuất khẩu nhiên liệu của nước này, trong khi dòng chảy sản phẩm từ Trung Đông cũng bị gián đoạn. Hồi tháng 8, chênh lệch giữa giá hợp đồng tương lai diesel và dầu thô Mỹ (crack spread) đã vượt 100 USD/thùng lần đầu tiên — một tín hiệu cực mạnh cho thấy thị trường sản phẩm tinh chế đã bị siết đến mức nào.

Điều này xảy ra không phải vì các nhà máy lọc dầu Mỹ chạy yếu. Ngược lại, công suất sử dụng đạt 98% trong tuần kết thúc ngày 28/8, mức cao nhất kể từ 2018. Nhưng tổng tồn kho distillate của Mỹ chỉ còn khoảng 104,2 triệu thùng, còn tồn kho bờ Đông giảm về 19,3 triệu thùng. Các nhà máy chạy hết công suất mà thị trường toàn cầu vẫn hút mạnh nguồn cung nội địa Mỹ.

Mùa vụ đang đứng về phía diesel

Yếu tố thời vụ càng làm khoảng cách giữa hai nhiên liệu trở nên rõ rệt. Xăng bước vào giai đoạn chậm sau mùa lái xe hè, khi các nhà máy quay lại sản xuất xăng pha chế mùa đông rẻ hơn — EIA ghi nhận biên lợi nhuận lọc dầu xăng thường hạ nhiệt vào mùa thu.

Diesel thì ngược lại. Nó chạy phần lớn máy móc phục vụ thu hoạch nông nghiệp và đội xe tải vận chuyển. EIA tính toán tiêu thụ distillate của Mỹ thường tăng trung bình khoảng 4% từ tháng 9 sang tháng 10 trong giai đoạn 2019–2023. Sau đó là nhu cầu dầu sưởi mùa đông, đặc biệt ở vùng Đông Bắc.

Vì vậy, mốc cần theo dõi là khoảng 5,20 USD/gallon cho diesel — ngưỡng trung bình cần đạt trong 16 tuần còn lại để vượt kỷ lục 2022. Với xăng, ngưỡng tương ứng là khoảng 4,35 USD, cao hơn giá hiện tại và đi ngược mùa vụ.

Lan sang lạm phát và các đồng tiền hàng hoá

Diesel ít hiện diện trong mắt người tiêu dùng hơn xăng, nhưng nó nằm rải khắp nền kinh tế: vận tải đường bộ, nông nghiệp, xây dựng, đường sắt và các hoạt động thương mại khác. Khi giá diesel neo cao bất thường, áp lực không dừng ở trạm xăng mà thấm vào chi phí vận chuyển hàng hoá — một đầu vào khó thay thế trong ngắn hạn.

Cơ chế truyền dẫn khá trực tiếp: chi phí nhiên liệu đội lên làm tăng giá cước vận tải, rồi lan vào giá hàng hoá bán lẻ và chi phí dịch vụ. Đây là dạng lạm phát mà ngân hàng trung ương khó xử lý bằng chính sách lãi suất, vì nguồn gốc là cung ứng năng lượng chứ không phải cầu nội địa quá nóng. Nói cách khác, nó đẩy lạm phát lõi lên trong khi công cụ tiền tệ chỉ tác động được lên phần cầu.

Với các đồng tiền hàng hoá, tác động phân hoá theo cấu trúc xuất khẩu. CAD hưởng lợi gián tiếp khi giá dầu và sản phẩm tinh chế cao hỗ trợ ngành năng lượng Canada, dù phần distillate không hoàn toàn chảy vào túi họ. NOK cũng nhạy với giá năng lượng và khí đốt châu Âu — vốn đã nhảy 6% sau sự cố đường ống Saudi. AUD thì ít liên quan trực tiếp tới dầu, nhưng nhạy với chi phí vận tải toàn cầu và triển vọng tăng trưởng Trung Quốc.

Bối cảnh vĩ mô lúc 08:42 giờ Việt Nam cho thấy DXY ở 99,717 (+0,11%), vàng 4.290,53 (-0,06%), EUR/USD 1,1534 (-0,07%), USD/JPY 155,429 (+0,23%). Một chỉ số USD vẫn dưới 100 trong khi giá năng lượng cao là tổ hợp bất lợi cho các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng, nhưng lại là môi trường tương đối thuận cho các đồng tiền hàng hoá nếu giá dầu giữ vững.

Điều gì có thể phá vỡ kịch bản

Không có gì đảm bảo kỷ lục diesel sẽ thành hiện thực. Một lệnh ngừng bắn hoặc việc khôi phục đáng kể dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz có thể kéo giá dầu và sản phẩm tinh chế xuống nhanh. Hoạt động lọc dầu được phục hồi ở Nga hoặc Trung Đông sẽ làm dịu cơn siết distillate. Và một đợt suy giảm kinh tế mạnh sẽ bào mòn nhu cầu diesel công nghiệp và vận tải.

Đáng lưu ý, dự báo STEO tháng 8 đưa ra mức trung bình năm 2026 cho diesel là 4,85 USD/gallon và xăng là 3,78 USD — cả hai đều dưới kỷ lục 2022. Nhưng dự báo đó hoàn tất ngày 6/8, trước đợt tăng cuối tháng 8 và trước khi mức 5,967 USD thiết lập đỉnh tuần mới. Khoảng cách giữa dự báo và thực tế chính là phần rủi ro mà thị trường chưa định giá hết.

Theo dõi gì tiếp theo

Trước mắt, số liệu tồn kho dầu thô API dự báo giảm 1,8 triệu thùng so với mức giảm 0,3 triệu thùng kỳ trước, cùng số nhà khởi công Canada (dự báo 240K so với 229,1K) và doanh số bán lẻ Mỹ (dự báo 0,8% so với -0,6% kỳ trước) sẽ cho thấy bức tranh cầu đang mạnh lên hay yếu đi. Nhưng với câu chuyện diesel, chỉ số quan trọng hơn là diễn biến tồn kho distillate, mức crack spread và tiến độ khôi phục dòng chảy qua Hormuz. Nếu crack spread tiếp tục neo trên 100 USD/thùng trong khi tồn kho distillate chưa hồi phục, áp lực lên chi phí vận tải và lạm phát lõi sẽ còn kéo dài — và đó là biến số mà cả ngân hàng trung ương lẫn người giao dịch tiền tệ hàng hoá đều cần đưa vào định giá.