Houthi kiểm soát toàn bộ bờ biển Đỏ của Yemen: tuyến tránh Hormuz bị đe dọa, dầu vượt 100 USD

Sự việc: quyền kiểm soát thực địa đổi chủ trong 48 giờ

Lực lượng Houthi đã hoàn tất việc kiểm soát toàn bộ bờ biển Đỏ của Yemen sau một đợt tiến công nhanh vào sáng thứ Sáu. Các tay súng Houthi vào thị trấn Mocha lúc rạng sáng thứ Năm, sau đó di chuyển ra biển và chiếm các đảo gần đó, trong đó có Mayyun (còn gọi là Perim) nằm ngay giữa eo Bab al-Mandeb. Nguồn tin chính quyền Yemen xác nhận lực lượng này cũng đã tới Dhubab, điểm dân cư ven bờ eo biển.

Phát ngôn viên quân sự Houthi, Chuẩn tướng Yahya Saree, nói chiến dịch đã đẩy lực lượng được Saudi hậu thuẫn khỏi sáu huyện với tổng diện tích 5.400 km², đánh vào bảy lữ đoàn quân sự, gây thương vong và bắt giữ hàng trăm người. Cần lưu ý: phía chính quyền Houthi tại Sanaa chưa ra tuyên bố chính thức xác nhận kiểm soát Bab al-Mandeb, và các báo cáo về không kích của Saudi vào sân bay Mocha chưa được kiểm chứng độc lập.

Điểm mấu chốt không nằm ở con số thương vong, mà ở chỗ tuyến đường biển từng được coi là phương án dự phòng cho eo Hormuz giờ đây nằm trong tầm ảnh hưởng của một lực lượng do Iran hậu thuẫn.

Kênh truyền dẫn: từ eo biển tới giá dầu và lạm phát

Cơ chế truyền dẫn ở đây khá trực tiếp. Bab al-Mandeb là cửa ngõ phía nam của Biển Đỏ, đồng thời là lối tiếp cận các cảng dầu của Saudi. Trước khi chiến tranh Mỹ–Iran nổ ra đầu năm nay, khoảng một phần năm lượng năng lượng vận chuyển toàn cầu đi qua Hormuz; tuyến Biển Đỏ được xem là lối đi vòng để đưa dầu thô tới châu Âu mà không phải qua Hormuz. Khi tuyến vòng này bị đe dọa, chi phí bảo hiểm hàng hải tăng, tàu chở dầu phải chọn lộ trình dài hơn, và phần bù rủi ro địa chính trị được cộng thẳng vào giá dầu giao ngay.

Thị trường đã phản ứng ngay trong phiên thứ Sáu: giá dầu được thiết lập để đóng cửa trên 100 USD/thùng lần đầu kể từ giữa tháng 5. Giá dầu diesel bình quân tại Mỹ vượt 6 USD/gallon (1,59 USD/lít) — đây là chỉ số nhạy cảm với chi phí vận tải và sẽ chảy vào CPI trong vài tháng tới.

Cùng ngày, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) hạ dự báo cung–cầu dầu toàn cầu cho năm nay, cho rằng chiến tranh Mỹ–Iran sẽ đẩy dòng chảy năng lượng Trung Đông trở lại bình thường muộn tới năm 2027. Nói cách khác, yếu tố nguồn cung bị siết không phải câu chuyện một phiên, mà là cấu trúc kéo dài.

Định giá: thị trường đã phản ánh bao nhiêu?

Dữ liệu lúc 01:12 ngày 13/09 giờ Việt Nam cho thấy bức tranh khá rõ. Vàng giao dịch ở 4.346,23 USD, tăng 0,68% — mức tăng vừa phải, cho thấy dòng tiền phòng ngừa đang vào nhưng chưa hoảng loạn. Chỉ số DXY đứng ở 99,094, gần như đi ngang, trong khi USD/JPY giảm 0,62% xuống 153,468 và EUR/USD giảm 0,12% xuống 1,15978.

Điểm đáng chú ý: đồng yên Nhật mạnh lên trong khi đồng đô la không tăng. Đây là dấu hiệu của dòng tiền tìm nơi trú ẩn an toàn thuần túy hơn là giao dịch theo chênh lệch lãi suất. Nếu cú sốc địa chính trị thực sự leo thang, DXY thường hưởng lợi; việc chỉ số này đứng yên gợi ý thị trường đang coi đây là rủi ro khu vực hơn là rủi ro hệ thống.

Với dầu đã trên 100 USD, phần "dễ" của đợt tăng có thể đã được định giá. Rủi ro còn lại nằm ở chỗ liệu có tàu nào bị tấn công thực sự hay không — đó mới là yếu tố đẩy giá lên nấc tiếp theo.

Phản ứng ngoại giao và các mắt xích cần theo dõi

Iran đã lên tiếng ngay sau diễn biến. Ebrahim Azizi, người đứng đầu ủy ban an ninh quốc gia của quốc hội Iran, ca ngợi Houthi và cảnh báo rằng Hezbollah, Hamas cùng lực lượng ở Iraq "sẽ đưa ra phản ứng quyết định vào thời điểm đã định". Cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran, Mohammad Mokhber, gọi đây là "thắng lợi vang dội". Bộ Ngoại giao Iran kêu gọi chấm dứt phong tỏa Yemen của Saudi và nối lại đàm phán — tuyên bố đầu tiên của Tehran về Yemen kể từ khi Houthi chiếm Mocha.

Về phía đối lập, Andreas Krieg từ King's College London nhận định trong 48 giờ qua cho thấy Houthi thống nhất và hành động có mục tiêu rõ ràng, trong khi phe đối lập bị phân mảnh nghiêm trọng, bị các bên bảo trợ mua chuộc lòng trung thành và cạnh tranh ảnh hưởng ở miền nam Yemen thay vì tập trung vào Houthi ở miền bắc.

Một nhánh khác đáng chú ý: Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã điện đàm với Tướng Asim Munir của Pakistan và Ngoại trưởng Saudi, trong khi Oman — bên đang đàm phán với Iran về thỏa thuận mở lại Hormuz — đang tổ chức cuộc họp với các nước vùng Vịnh để bàn kế hoạch này.

Về phía Houthi, thành viên bộ chính trị Hazem al-Assad khẳng định tự do hàng hải ở Biển Đỏ và Bab al-Mandeb "an toàn và có trật tự", không có mối đe dọa nào từ phía Yemen. Tuyên bố này cần được đối chiếu với thực tế: giao thông trên Biển Đỏ đã giảm đáng kể trong chiến dịch tấn công tàu trước đó của chính Houthi.

Điều cần theo dõi

Trước mắt, các số liệu Trung Quốc ngày 15/09 — sản lượng công nghiệp dự báo 4,8%, doanh số bán lẻ 0,8%, đầu tư tài sản cố định -7,1% — sẽ cho thấy mức độ tổn thương của nhu cầu dầu châu Á trước cú sốc nguồn cung. Bài phát biểu của Chủ tịch ECB Lagarde tối 14/09 cũng đáng chú ý với EUR/USD đang ở 1,15978.

Ba biến số cần bám sát: thứ nhất, liệu có tàu thương mại nào bị tấn công thực sự ở Bab al-Mandeb hay không; thứ hai, tiến độ đàm phán mở lại Hormuz do Oman làm trung gian; thứ ba, phản ứng của Saudi sau các báo cáo không kích Mocha. Một cuộc đối đầu trực diện Saudi–Houthi sẽ đẩy rủi ro lan sang hạ tầng dầu của vùng Vịnh, và đó là kịch bản mà giá dầu trên 100 USD vẫn chưa phản ánh hết.