Than vẫn là 'vua' điện toàn cầu năm 2026, bất chấp kỷ lục năng lượng tái tạo

Than vẫn thống trị cơ cấu điện toàn cầu

Bất chấp tốc độ lắp đặt điện gió và mặt trời kỷ lục, than vẫn là nguồn phát điện lớn nhất thế giới trong năm 2026. Theo số liệu mới nhất từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), các nhà máy nhiệt điện than dự kiến sản xuất 10.974 TWh điện trong năm nay, chiếm gần một phần ba tổng sản lượng điện toàn cầu 33.313 TWh. Khí tự nhiên đứng thứ hai với 6.976 TWh, tiếp theo là thủy điện (4.536 TWh), điện mặt trời (3.289 TWh), điện gió (2.898 TWh) và hạt nhân (2.871 TWh).

Điều đáng chú ý là sản lượng điện từ than năm 2026 gần bằng tổng sản lượng của khí và thủy điện cộng lại, đồng thời cao hơn 77% so với tổng điện gió và mặt trời. Điều này tạo ra một thực tế trái ngược với mục tiêu chuyển dịch năng lượng toàn cầu, khi mà dù các nguồn tái tạo tăng trưởng nhanh, khoảng cách tuyệt đối vẫn còn rất lớn.

Chiến tranh Iran-Mỹ thay đổi cục diện thị trường than

Đầu năm 2026, IEA dự báo sản lượng điện than toàn cầu sẽ giảm 1,3% nhờ sự bùng nổ của năng lượng tái tạo và khí tự nhiên thay thế than ở một số thị trường. Tuy nhiên, cuộc chiến giữa Mỹ và Iran đã đảo ngược dự báo này. Việc gián đoạn nguồn cung LNG qua eo biển Hormuz đẩy giá khí đốt tại châu Âu và châu Á tăng mạnh, khiến than trở nên cạnh tranh hơn hẳn đối với các nhà máy có khả năng chuyển đổi nhiên liệu.

IEA hiện dự báo sản lượng điện khí năm 2026 gần như đi ngang, thay vì tăng 1,3% như trước chiến tranh. Điều này đồng nghĩa điện than sẽ tăng thay vì giảm. Về cơ chế, khi khí đốt rẻ bị loại khỏi phương trình, than trở thành lựa chọn hấp dẫn hơn cho các nước muốn giảm phụ thuộc vào than nhưng vẫn cần nguồn điện nền ổn định. Thực tế này đang diễn ra rõ nét tại nhiều khu vực châu Á và châu Âu trong năm nay.

Trung Quốc và Ấn Độ – động lực chính của nhu cầu than

Sự thống trị của than ngày càng tập trung vào châu Á. Riêng Trung Quốc chiếm hơn một nửa sản lượng điện than toàn cầu, với than cung cấp khoảng 55% nhu cầu điện nước này trong năm 2025, bất chấp việc Bắc Kinh xây dựng công suất điện gió và mặt trời nhiều hơn phần còn lại của thế giới cộng lại. Ấn Độ phụ thuộc than tới 71% nhu cầu điện, trong khi Đông Nam Á là khoảng 48%.

Với Trung Quốc và Ấn Độ, việc thay thế than không đơn giản như chuyển từ nguồn này sang nguồn khác. Nhu cầu điện tăng vọt – Trung Quốc dự kiến tăng 5,5%, Ấn Độ tăng 7% trong năm nay – khiến các nguồn tái tạo mới phải ưu tiên đáp ứng nhu cầu mới trước khi có thể thay thế than. Hệ quả là dù tỷ trọng than trong cơ cấu điện giảm, sản lượng than tuyệt đối vẫn ở mức rất cao.

Năng lượng tái tạo tăng nhanh nhưng chưa đủ để thay thế than

Hướng đi của thị trường điện toàn cầu là rõ ràng: xây dựng các nguồn năng lượng sạch. Tuy nhiên, con đường còn dài. IEA dự báo sản lượng điện mặt trời tăng khoảng 30% và điện gió tăng khoảng 10% trong năm nay, đưa tổng sản lượng tái tạo tăng hơn 8%. Dù vậy, tổng điện gió và mặt trời năm 2026 chỉ đạt 6.187 TWh, vẫn thấp hơn 44% so với điện than. Chỉ khi cộng thêm thủy điện (4.536 TWh), các nguồn tái tạo mới có thể vượt than về tổng sản lượng, nhưng đây là phép so sánh không cùng bản chất khi gộp chung nhiều nguồn khác nhau.

IEA dự báo than vẫn là nguồn điện lớn nhất thế giới đến năm 2030, với sản lượng chỉ giảm trung bình 0,9% mỗi năm giai đoạn 2026-2030. Trong khi đó, nhu cầu điện toàn cầu tăng 3,6% năm nay và 3,8% năm 2027, từ 28.600 TWh năm 2025 lên 30.700 TWh năm 2027. Điều này có nghĩa là các nguồn tái tạo phải thực hiện hai nhiệm vụ cùng lúc: đáp ứng nhu cầu mới và thay thế than. Đây là lý do khiến quá trình chuyển dịch diễn ra chậm hơn kỳ vọng.

Điều người giao dịch cần theo dõi

Với các nhà giao dịch hàng hóa và năng lượng, câu chuyện than tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong việc định hình giá điện và giá khí đốt. Diễn biến địa chính trị tại Trung Đông, đặc biệt là tác động lên dòng chảy LNG qua Hormuz, sẽ tiếp tục là yếu tố quyết định. Ngoài ra, số liệu sản lượng điện than từ Trung Quốc và Ấn Độ trong các tháng tới sẽ là chỉ báo quan trọng để đánh giá mức độ thực hiện các mục tiêu khí hậu so với nhu cầu năng lượng thực tế. Các nhà giao dịch cũng nên theo dõi biên bản họp FOMC và các chỉ số kinh tế Mỹ trong ngày, vì chúng có thể ảnh hưởng đến đồng USD và qua đó tác động đến giá cả hàng hóa niêm yết bằng USD.