Lọc dầu toàn cầu căng hết cỡ: dầu thô hạ nhiệt nhưng diesel vẫn là chỉ báo lạm phát đáng sợ hơn

Cung – cầu cùng lúc bị hạ, nhưng theo hai hướng khác nhau

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) vừa cắt dự báo nguồn cung dầu toàn cầu năm 2026 xuống mức giảm 5,7 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng 6% so với năm 2025 – sâu hơn mức giảm 4% đưa ra hồi tháng Tám. Điểm đáng chú ý là IEA không chỉ hạ cung: họ cũng hạ cầu, với mức giảm 2,5 triệu thùng/ngày, mạnh hơn nhiều so với con số 1,6 triệu thùng/ngày trước đó.

Về mặt cơ học, khi cả cung và cầu cùng giảm thì giá không tự động tăng. Nhưng tốc độ giảm lệch nhau mới là vấn đề. Cung mất 6%, cầu mất khoảng một nửa con số đó, nghĩa là thị trường vẫn thắt lại. Việc IEA đẩy thời điểm phục hồi nguồn cung từ các nhà sản xuất Trung Đông sang năm sau cho thấy họ không kỳ vọng đàm phán Mỹ – Iran sớm có kết quả, trong khi các cuộc tấn công ở eo biển Hormuz và Bab el-Mandeb vẫn tiếp diễn.

Điểm mấu chốt: tồn kho đã hết vai trò đệm

Câu quan trọng nhất trong báo cáo là nhận định rằng tồn kho "đã đóng vai trò then chốt trong việc cân bằng thị trường cho tới nay". Hàm ý phía sau rất rõ: khi đệm tồn kho mỏng đi, thị trường không còn khả năng hấp thụ cú sốc nguồn cung như trước. Mỗi gián đoạn vận chuyển ở Hormuz giờ đây truyền thẳng vào giá thay vì bị bù đắp bằng hàng dự trữ.

Đây là lý do vì sao cùng một tin tức về tàu chở dầu bị tấn công có thể tạo ra biên độ giá lớn hơn nhiều so với vài năm trước. Với người giao dịch, biên độ mở rộng đồng nghĩa rủi ro gap cuối tuần và rủi ro thanh khoản mỏng trong các phiên châu Á tăng lên đáng kể.

Vì sao diesel là chỉ báo lạm phát đáng sợ hơn dầu thô

IEA nói thẳng rằng hệ thống lọc dầu toàn cầu đang "căng tới giới hạn". Đây là mắt xích ít được chú ý nhưng quan trọng nhất. Dầu thô muốn thành diesel phải đi qua nhà máy lọc dầu – và công suất lọc dầu không thể mở rộng nhanh như sản lượng khai thác. Khi công suất chạm trần, giá dầu thô có thể hạ nhiệt trong khi giá diesel vẫn neo cao, bởi phần khan hiếm nằm ở khâu chế biến chứ không phải khâu khai thác.

Diesel khác dầu thô ở chỗ nó đi thẳng vào chi phí vận tải hàng hoá, nông nghiệp, khai khoáng và logistics. Một thùng diesel tăng giá sẽ lan vào giá cước vận tải, rồi vào giá hàng tiêu dùng, rồi vào chỉ số CPI – với độ trễ vài tuần tới vài tháng. Đây là hiệu ứng vòng hai, và nó là loại lạm phát mà ngân hàng trung ương khó xử lý nhất vì không thể giải quyết bằng lãi suất.

Bối cảnh lạm phát Mỹ đang củng cố lo ngại này. Dự báo CPI tổng thể ở mức 3,4% so với cùng kỳ, trong khi lạm phát lõi được kỳ vọng giảm nhẹ về 2,4%. Khoảng cách giữa hai con số cho thấy phần lạm phát dai dẳng nằm ở năng lượng và thực phẩm – đúng những nhóm chịu tác động trực tiếp từ chi phí nhiên liệu vận tải.

Tác động lên CAD, AUD và NOK

Các đồng tiền hàng hoá thường được hưởng lợi khi giá năng lượng tăng, nhưng cơ chế lần này phức tạp hơn. CAD hưởng lợi trực tiếp từ dầu thô, song nền kinh tế Canada cũng nhập khẩu nhiều hàng tiêu dùng vận chuyển bằng đường bộ – chi phí diesel cao làm xói mòn một phần lợi thế. AUD phụ thuộc vào giá quặng sắt và than nhiều hơn dầu, nhưng chi phí khai khoáng tăng theo diesel sẽ ăn vào biên lợi nhuận của các mỏ, gián tiếp gây áp lực lên nội tệ. NOK là trường hợp rõ ràng nhất khi Na Uy vừa xuất khẩu dầu thô vừa xuất khẩu khí đốt, nhưng đồng tiền này cũng nhạy với khẩu vị rủi ro toàn cầu hơn CAD và AUD.

Bức tranh vĩ mô hiện tại khá trung tính: DXY ở 99,162, EUR/USD 1,15927, USD/JPY 154,021. Vàng ở 4.331,97 USD/oz phản ánh nhu cầu phòng ngừa vẫn hiện hữu. Với Brent kỳ hạn tháng 11 giao dịch quanh 104,44 USD/thùng (giảm 3%) và WTI kỳ hạn tháng 10 ở 99,86 USD/thùng (giảm 2,6%), cả hai chuẩn vẫn có khả năng đóng tuần trên 100 USD lần đầu kể từ giữa tháng Năm.

Điều cần theo dõi

Trọng tâm không còn là giá dầu thô đóng cửa ở đâu, mà là chênh lệch giữa giá dầu thô và giá diesel – crack spread. Nếu chênh lệch này tiếp tục nới rộng trong khi dầu thô đi ngang hoặc giảm, đó là tín hiệu cho thấy nút thắt nằm ở khâu lọc dầu và áp lực lạm phát sẽ kéo dài hơn dự kiến. Song song, cần theo dõi diễn biến ở eo biển Hormuz và Bab el-Mandeb, tiến trình đàm phán Mỹ – Iran, và phản ứng của các đồng tiền hàng hoá trước dữ liệu CPI Mỹ công bố lúc 19:30 giờ Việt Nam.