Dầu vượt 100 USD đảo chiều thế đàm phán: Hormuz thành con tin hay đòn bẩy của Iran?

Giá dầu tăng không chỉ vì thiếu cung, mà vì thiếu đường đi

Tuần này Brent leo lên vùng 109 USD/thùng còn WTI vượt mốc 104 USD, cả hai đều hướng tới mức tăng theo tuần mạnh nhất trong nhiều tháng. Điểm đáng chú ý là đà tăng không xuất phát từ một cú sốc nguồn cung đơn lẻ, mà từ việc thị trường bắt đầu định giá một gián đoạn dòng chảy năng lượng kéo dài. Khi rủi ro nằm ở tuyến vận chuyển thay vì ở giếng khoan, phần bù rủi ro địa chính trị sẽ khó hạ nhiệt nhanh ngay cả khi tồn kho không xấu đi.

Với Iran, đây là sự đảo chiều chiến lược. Suốt giai đoạn trừng phạt, Tehran ở thế bị động vì mất doanh thu và mất quyền tiếp cận tài sản ở nước ngoài. Nhưng khi Hormuz — nơi một phần đáng kể nguồn cung năng lượng toàn cầu đi qua — trở thành điểm nghẽn, chi phí duy trì tình trạng gián đoạn lại dồn về phía Mỹ và kinh tế toàn cầu. Đó chính là cơ chế chuyển hoá: Iran không cần bán thêm một thùng dầu nào để có thêm đòn bẩy, chỉ cần giữ nguyên khả năng đe doạ tuyến vận chuyển.

Ba điều kiện của Tehran và giới hạn của một thoả thuận khu vực

Các kênh ngoại giao đang nóng lên. Ngoại trưởng Iran và tham mưu trưởng quân đội Pakistan đã trao đổi về cách khôi phục tiến trình ngoại giao và hạ nhiệt xung đột trên mọi mặt trận; Islamabad cũng gây sức ép để Tehran kiềm chế lực lượng Houthi sau các cuộc tấn công nhằm vào Saudi Arabia. Điểm hẹn đáng chú ý là cuộc gặp tại Oman vào thứ Hai, nơi ngoại trưởng sáu nước Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh dự kiến gặp người đồng cấp Iran — lần tụ họp cấp cao đầu tiên giữa hai phía kể từ khi chiến sự bùng phát.

Nhưng cần tách bạch giữa tiến triển ngoại giao và giải pháp vận tải. Iran và Oman đang bàn một thoả thuận tạm thời có thể tạo thuận lợi cho tàu thuyền qua eo biển. Song một thoả thuận song phương Iran–Oman khó đủ để mở lại hoàn toàn Hormuz. Tehran đã nêu rõ các điều kiện phía Mỹ phải đáp ứng: dỡ phong toả các cảng của Iran, khôi phục miễn trừ cho phép Iran bán dầu, và tạo điều kiện tiếp cận một phần tài sản bị đóng băng ở nước ngoài. Đây là danh sách đòi hỏi có cấu trúc, không phải tuyên bố mang tính hình thức — nó biến mỗi bước leo thang giá dầu thành một lần tăng giá của đòn bẩy đàm phán.

Vòng hai lên lạm phát và các đồng tiền hàng hoá

Khi dầu vượt 100 USD, kênh truyền dẫn không dừng ở chi phí xăng dầu. Chi phí vận tải, cước bảo hiểm hàng hải và giá đầu vào công nghiệp đều nhạy với rủi ro tuyến đường. Đây là lý do lạm phát lõi thường phản ứng chậm hơn lạm phát tiêu đề nhưng dai dẳng hơn. Bối cảnh phiên 11/09 cho thấy thị trường đang chờ dữ liệu Mỹ với lạm phát lõi dự báo 2,4% so với cùng kỳ (kỳ trước 2,5%) và lạm phát tiêu đề dự báo 3,4% — tức phần tiêu đề vẫn cao hơn hẳn phần lõi, đúng kiểu cấu trúc mà một cú sốc năng lượng kéo dài sẽ càng làm trầm trọng.

Với các đồng tiền hàng hoá, tác động không đồng nhất. CAD hưởng lợi tương đối khi dầu tăng, nhưng lợi thế đó bị bào mòn nếu kinh tế Mỹ — bạn hàng lớn nhất — suy yếu vì chi phí năng lượng. AUD ít được hưởng lợi trực tiếp từ dầu, chủ yếu chịu tác động qua kênh tăng trưởng Trung Quốc và khẩu vị rủi ro toàn cầu. NOK là trường hợp rõ nhất khi vừa là nước xuất khẩu năng lượng vừa gắn chặt với châu Âu — nơi giá khí đốt và điện sẽ là biến số chính trị nhạy cảm nếu gián đoạn kéo dài. Điểm chung: các đồng tiền này chỉ thực sự mạnh khi giá hàng hoá tăng vì cầu, còn tăng vì rủi ro nguồn cung thường đi kèm biến động cao hơn là xu hướng bền.

Ai thực sự nắm thế chủ động?

Nhìn vào bức tranh hiện tại, thế chủ động ngắn hạn nghiêng về Tehran: giá dầu cao làm chi phí chính trị của Washington tăng lên, đặc biệt khi lợi suất dài hạn đang ở vùng đỉnh chu kỳ. Nhưng lợi thế đó có giới hạn. Iran cũng cần dòng tiền từ dầu để nuôi nền kinh tế, và một eo biển đóng kín hoàn toàn sẽ đẩy các nước nhập khẩu vào các phương án thay thế tuyến đường — điều làm xói mòn chính đòn bẩy của Tehran trong trung hạn.

Vì vậy kịch bản hợp lý không phải là mở hoàn toàn hay đóng hoàn toàn, mà là một thoả thuận từng phần: nới lỏng có kiểm soát để đổi lấy nhượng bộ cụ thể. Với thị trường, điều này quan trọng hơn cả con số giá dầu tuyệt đối, bởi nó quyết định phần bù rủi ro địa chính trị được giữ lại bao nhiêu.

Điều cần theo dõi

Ba biến số đáng chú ý trong những ngày tới. Thứ nhất là cuộc gặp GCC–Iran tại Oman vào thứ Hai: bất kỳ tín hiệu nào về cơ chế vận tải tạm thời đều có thể khiến phần bù rủi ro co lại nhanh, nhất là khi trạng thái vị thế đã căng trong nhiều tuần. Thứ hai là dữ liệu lạm phát Mỹ phiên 11/09 — nếu phần tiêu đề vượt dự báo trong khi lõi vẫn trên 2%, thị trường sẽ phải định giá lại cả kỳ vọng lãi suất lẫn chi phí năng lượng. Thứ ba là bất kỳ thay đổi giọng điệu nào từ Washington liên quan tới các phát ngôn trước kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ, vì đó có thể là chất xúc tác cho một nhịp điều chỉnh giảm của dầu. Song song, cần theo dõi chênh lệch giữa Brent và WTI, cấu trúc kỳ hạn, cùng diễn biến của CAD, AUD và NOK để xem thị trường đang định giá rủi ro nguồn cung hay đang định giá tăng trưởng.