Thuế quan 50% lên sữa Canada: Cú sốc cung và bài học về độ trễ chuỗi cung thực phẩm

Cú sốc cung không thể chuyển hướng trong một đêm

Ngày 22/8, Mỹ áp thuế 50% lên 20 tỷ USD hàng hóa Canada, trong đó có sản phẩm sữa. Ngày 8/9, Canada trả đũa bằng thuế 50% lên sữa, kem và whey của Mỹ, cùng mức 25% lên nhiều loại phô mai. Đây không phải là một cuộc chiến thuế quan thông thường, mà là một cú sốc cung đối với chuỗi thực phẩm dễ hỏng – nơi độ trễ là yếu tố quyết định.

Casey Pruim, chủ trại bò sữa tại Abbotsford, British Columbia, cho biết mỗi ngày thứ hai, 28.000 lít sữa tươi rời trang trại của ông. Sữa được đưa vào hệ thống phân phối dựa trên giả định rằng sữa và các sản phẩm từ sữa sẽ có nơi tiêu thụ. Nhưng từ khi thuế quan có hiệu lực, hoạt động bán sang Mỹ gần như dừng lại.

Điểm mấu chốt: nông dân Canada không tự quyết định sản phẩm nào được xuất khẩu. Họ bán vào hệ thống tiếp thị sữa cấp tỉnh, hệ thống này phân phối sữa đến các nhà chế biến theo nhu cầu, bao gồm cả các sản phẩm xuất khẩu sang Mỹ. Nếu một nhà chế biến mất nhu cầu từ Mỹ, họ cần ít sữa hơn, và tác động lan ra toàn bộ nguồn sữa của tỉnh.

Hệ thống quản lý nguồn cung và thực tế thương mại

Canada quản lý nguồn cung sữa, gia cầm và trứng thông qua chính sách nông nghiệp quốc gia gọi là "supply management". Hệ thống này sử dụng hạn ngạch sản xuất và kiểm soát nhập khẩu, bao gồm thuế quan, để cung cấp cho nông dân mức giá ổn định hơn và duy trì nguồn cung nội địa. Washington cho rằng hệ thống này hạn chế xuất khẩu sữa của Mỹ. Tổng thống Trump cáo buộc Canada đã "lợi dụng" Mỹ trong nhiều năm và áp thuế "cao đến mức vô lý".

Phía Canada bác bỏ, nói rằng hiệp định thương mại hiện có (CUSMA) đã cho phép nhập khẩu của Mỹ tiếp cận miễn thuế đáng kể nhưng chưa được sử dụng hết. Dữ liệu từ Hiệp hội các nhà chế biến sữa Canada cho thấy thâm hụt thương mại sữa của Canada với Mỹ đã tăng đáng kể kể từ khi CUSMA có hiệu lực ngày 1/7/2020. Năm 2020, Canada xuất khẩu 241,3 triệu CAD sản phẩm sữa sang Mỹ và nhập khẩu 647,4 triệu CAD. Đến năm 2025, xuất khẩu tăng lên 308,7 triệu CAD, trong khi nhập khẩu từ Mỹ tăng hơn gấp đôi lên 1,355 tỷ CAD, chiếm 13,8% tổng giá trị xuất khẩu sữa của Mỹ.

Tác động kinh tế và giới hạn của thay thế thị trường

Bryan Yu, kinh tế trưởng tại Central 1 credit union, nhận định cú sốc mất thị trường lớn có thể khó hấp thụ vì không thể tìm khách hàng thay thế nhanh chóng. "Bạn thực sự không thể điều chỉnh nhanh chóng với mức thuế 50%, vì đó là vùng nước chưa được khám phá đối với nhiều ngành... và cuối cùng nó đóng cửa [các nhà sản xuất Canada], vì nhiều người trong số họ không có biên lợi nhuận để xoay xở", Yu nói.

Ông dự đoán người tiêu dùng Canada có thể hấp thụ một phần nguồn cung tăng thêm trong khi các nhà xuất khẩu tìm kiếm thị trường mới và sản phẩm giá trị cao hơn, nhưng cả hai đều không diễn ra tức thì. "Có những thị trường toàn cầu, đặc biệt khi nói về thịt bò ướp lạnh, sản phẩm ướp lạnh... và thực sự là câu hỏi liệu các loại thị trường khác có sẵn sàng hay không."

Đối với sữa – sản phẩm có tính dễ hỏng cao, được thu gom theo lịch trình chặt chẽ và phụ thuộc vào các nhà chế biến có nhu cầu thay đổi nhanh hơn nhiều so với khả năng điều chỉnh sản xuất của nông dân – địa lý vẫn đóng vai trò quan trọng. Sữa từng vượt qua biên giới Mỹ nhanh chóng không thể chuyển hướng trong một đêm sang một thị trường xa xôi mà không có người mua mới, logistics và phê duyệt quy định.

Pruim cảnh báo nếu nhu cầu từ nhà chế biến bị ép, nông dân sẽ buộc phải đổ bỏ sữa. Trong trường hợp xấu nhất, đàn bò phải bị cắt giảm. "Bò không giống như vòi nước; bạn không thể bật hay tắt chúng", ông nói.

Phản ứng chính sách và rủi ro trả đũa

Canada đã áp thuế trả đũa có hiệu lực từ 8/9, bao trùm 20 tỷ USD hàng hóa Mỹ. Danh sách bao gồm thuế 50% lên sữa, kem và whey, cùng 25% lên nhiều loại phô mai nhập từ Mỹ. Thủ tướng Mark Carney gọi đây là cả sự trả đũa và nỗ lực xây dựng khả năng phục hồi kinh tế lớn hơn, cam kết đáp trả "từng đô một" để bảo vệ người lao động, nông dân, gia đình và doanh nghiệp.

Nhưng các biện pháp trả đũa cũng có rủi ro. Oxford Economics nhận định trong một báo cáo: "Thuế trả đũa mới của Canada sẽ giúp một số ngành nhưng gây hại cho hầu hết và làm suy yếu tăng trưởng kinh tế trên toàn quốc bằng cách tăng chi phí cho nhà sản xuất và người tiêu dùng."

David Wiens, chủ tịch Hiệp hội Nông dân Chăn nuôi Bò sữa Canada, nói với CBC News rằng các mức thuế này "hoàn toàn không chính đáng" và sẽ ảnh hưởng đến "chuỗi cung ứng, không chỉ ở Canada mà còn ở Mỹ".

Ý nghĩa với chính sách tiền tệ và tiền tệ

Cuộc chiến thuế quan này diễn ra trong bối cảnh thị trường tiền tệ đang có những tín hiệu đáng chú ý. Chỉ số DXY đứng ở 100.215, giảm nhẹ 0,02%, trong khi vàng tăng 0,91% lên 4.380,77 USD/oz – phản ánh nhu cầu trú ẩn an toàn. EUR/USD tăng 0,09% lên 1,14856, còn USD/JPY tăng 0,58% lên 156,854.

Đối với Ngân hàng Trung ương Canada (BoC), cú sốc cung từ thuế quan tạo ra tình huống khó xử: lạm phát có thể tăng do chi phí đẩy, nhưng tăng trưởng có thể chậm lại do thương mại suy giảm. Điều này làm phức tạp cả con đường lãi suất. Trong khi đó, Fed có thể phải đối mặt với áp lực lạm phát nhẹ từ giá thực phẩm nhập khẩu, nhưng tác động lên lạm phát tổng thể của Mỹ có thể bị hạn chế do sữa Canada chỉ chiếm một phần nhỏ trong tiêu dùng.

Với đồng CAD, triển vọng ngắn hạn chịu áp lực từ cả thuế quan và sự không chắc chắn thương mại. Yu dự đoán Mỹ và Canada có thể đạt được thỏa thuận thuế quan trong những tháng tới, nhưng giai đoạn tạm thời có thể mang lại "giá cao hơn, hoạt động kinh tế yếu hơn và sự ngờ vực sâu sắc hơn".

Điều cần theo dõi

Người giao dịch nên theo dõi các cuộc đàm phán thương mại Mỹ-Canada trong những tuần tới, đặc biệt là bất kỳ tín hiệu nào về khả năng đạt thỏa thuận. Dữ liệu thương mại sữa hàng tháng của Canada và Mỹ sẽ cho thấy mức độ thiệt hại thực tế. Về chính sách tiền tệ, các bài phát biểu của quan chức Fed và BoC sẽ tiết lộ cách họ cân nhắc giữa rủi ro lạm phát và tăng trưởng. Đối với thị trường tiền tệ, các mốc cần chú ý bao gồm vùng 100 trên DXY, 1,15 trên EUR/USD và 157 trên USD/JPY – những ngưỡng có thể xác định hướng đi tiếp theo khi câu chuyện thuế quan tiếp tục diễn biến.