Kinh tế vẫn chạy tốt nhưng chỉ số tâm lý chạm đáy: khi 'hạnh phúc' trở thành biến số lạm phát cảm nhận

Tâm lý tiêu dùng rơi tự do trong khi nền kinh tế vẫn đứng vững

Chỉ số tâm lý tiêu dùng do Đại học Michigan theo dõi đã chạm mức thấp nhất trong lịch sử trong năm nay. Riêng tháng 9, chỉ số này giảm gần 8% so với tháng 8 và giảm 13% so với cùng kỳ năm ngoái. Điều đáng chú ý là mức sụt giảm này diễn ra trong bối cảnh tăng trưởng GDP và thị trường chứng khoán vẫn đang ở vùng tích cực — một nghịch lý đã kéo dài từ sau đại dịch.

Các nhà kinh tế từ lâu đã đặt câu hỏi vì sao tâm lý người tiêu dùng không hồi phục dù các chỉ số kinh tế cứng cho thấy bức tranh sáng sủa hơn nhiều. Câu trả lời có thể không nằm ở kinh tế.

Khi 'hạnh phúc' trở thành một biến số kinh tế

Joseph Briggs, chuyên gia kinh tế của Goldman Sachs, cho rằng áp lực giảm lên tâm lý tiêu dùng có thể bắt nguồn từ sự bi quan mang tính xã hội rộng hơn, chứ không đơn thuần là đánh giá về nền kinh tế. Ông nhận định chỉ số tâm lý thấp phản ánh "đánh giá bi quan mang tính nền tảng hơn về tình trạng thế giới, thay vì về nền kinh tế".

Dữ liệu từ Khảo sát Xã hội Tổng hợp của Đại học Chicago củng cố luận điểm này. Tỷ lệ người trả lời cảm thấy "rất hạnh phúc" đã giảm từ 31% năm 2016 xuống 23% năm 2024. Trong cùng giai đoạn, tỷ lệ trả lời "không quá hạnh phúc" tăng từ 13% lên 20%. Đáng chú ý, mức độ hạnh phúc chung suy giảm mạnh hơn cả mức độ hài lòng về tài chính cá nhân — nghĩa là người dân không chỉ lo về tiền bạc, mà còn bi quan về bức tranh tổng thể.

Briggs cũng chỉ ra mối liên hệ giữa mức độ hạnh phúc thấp hơn và niềm tin vào các thể chế công giảm sút. Theo phân tích của ông, niềm tin thấp vào các thể chế này gây ra một phần "không cân xứng" trong mức suy giảm hạnh phúc ròng những năm gần đây. Joanne Hsu, giám đốc khảo sát của Đại học Michigan, cũng từng thừa nhận xu hướng tâm lý tiêu dùng phản ánh cả mức độ hạnh phúc và niềm tin vào thể chế đang đi xuống.

Cơ chế truyền dẫn: từ cảm nhận đến chi tiêu

Điểm mấu chốt với giới giao dịch là chỉ số tâm lý tiêu dùng có thể đang mất dần tính dự báo. Nếu tâm lý bị chi phối bởi các yếu tố phi kinh tế — hạnh phúc, niềm tin thể chế, tâm lý xã hội — thì nó sẽ không còn phản ánh trung thực khả năng chi tiêu thực tế của hộ gia đình. Briggs cho rằng chỉ số này có thể không cải thiện ngay cả khi nền kinh tế tiếp tục tăng trưởng, và do đó trở thành một chỉ báo kém hữu ích hơn cho động lực kinh tế.

Tuy nhiên, không thể bỏ qua áp lực lạm phát. Briggs thừa nhận lạm phát cũng đang bào mòn niềm tin. Đây chính là điểm giao thoa quan trọng: lạm phát cảm nhận — cảm giác giá cả đang vượt khỏi tầm kiểm soát — có thể tác động lên hành vi tiêu dùng mạnh hơn con số CPI thực tế. Khi người tiêu dùng cảm thấy bất an về tương lai và mất niềm tin vào thể chế, họ có xu hướng thắt chặt chi tiêu phòng ngừa, ngay cả khi thu nhập và việc làm vẫn ổn định.

Đây là kênh truyền dẫn cần theo dõi cho quý tới: nếu tâm lý tiếp tục xấu đi nhưng chi tiêu bán lẻ vẫn giữ được, thì chỉ số Michigan đang mất giá trị tín hiệu. Ngược lại, nếu chi tiêu bắt đầu suy yếu theo tâm lý, Cục Dự trữ Liên bang sẽ phải cân nhắc lại tốc độ nới lỏng chính sách tiền tệ.

Hàm ý cho chính sách tiền tệ và các đồng tiền chính

Với Fed, một chỉ số tâm lý suy yếu nhưng không đi kèm suy giảm tiêu dùng thực tế sẽ làm phức tạp việc đọc dữ liệu. Fed có xu hướng dựa vào dữ liệu cứng hơn là khảo sát tâm lý, nhưng nếu tâm lý xấu kéo dài và lan sang hành vi chi tiêu, áp lực giảm lãi suất sẽ tăng lên. Hiện tại, chỉ số DXY đang ở mức 100.215, gần như đi ngang trong phiên, phản ánh thị trường chưa định giá rõ ràng rủi ro này.

Trên thị trường tiền tệ, EUR/USD ở mức 1.14856 (+0.09%) và USD/JPY ở 156.854 (+0.58%) — đồng yên yếu đi trong bối cảnh chênh lệch lãi suất vẫn là động lực chính. Vàng ở 4.380,77 USD (+0.91%) cho thấy dòng tiền vẫn tìm đến tài sản trú ẩn, một phần phản ánh lo ngại về tăng trưởng và bất ổn tâm lý xã hội. Nếu tâm lý tiêu dùng Mỹ tiếp tục xấu đi và lan sang dữ liệu chi tiêu, vàng có thể hưởng lợi thêm trong khi USD chịu áp lực.

Về phía Trung Quốc, lãi suất cho vay cơ bản kỳ hạn 1 năm dự báo giữ ở 3% và kỳ hạn 5 năm ở 3,5% trong ngày 21/9 — cho thấy Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc vẫn thận trọng, chưa tung thêm kích thích dù tâm lý tiêu dùng toàn cầu yếu. Chỉ số niềm tin tiêu dùng khu vực đồng euro dự báo vẫn ở mức -34, cho thấy bức tranh tâm lý ảm đạm không chỉ diễn ra ở Mỹ.

Điều cần theo dõi

Trong tuần tới, giới giao dịch nên chú ý đến bài phát biểu của Fed Goolsbee (21/9) và chỉ số hoạt động kinh tế quốc gia của Fed Chicago (dự báo 0,2 so với -0,08 kỳ trước) — những tín hiệu sớm về việc Fed đánh giá thế nào sự phân kỳ giữa tâm lý và số liệu cứng. Quan trọng hơn, cần theo dõi liệu dữ liệu chi tiêu tiêu dùng thực tế có bắt đầu hụt hơi theo tâm lý hay không. Nếu có, câu chuyện nới lỏng của Fed sẽ được củng cố và USD có thể chịu áp lực rõ nét hơn. Nếu không, chỉ số tâm lý Michigan sẽ tiếp tục bị xem là một thước đo lệch lạc, và thị trường sẽ quay lại tập trung vào lạm phát và việc làm.