Đường ống Đông–Tây của Saudi ngừng hoạt động: các nhà máy lọc dầu Nhật chuyển sang dầu Oman, chuỗi thay thế nguồn cung châu Á đang định hình lại

Cú sốc từ một tuyến ống không ai muốn mất

Đường ống Đông–Tây dài khoảng 750 dặm của Saudi Arabia không phải là một tài sản năng lượng bình thường. Kể từ khi eo biển Hormuz bị phong toả vận tải trong bối cảnh xung đột Trung Đông, đường ống này trở thành van xả chiến lược: cho phép vương quốc chuyển phần lớn hàng xuất khẩu từ các cảng phía tây vịnh Ba Tư sang cảng Yanbu trên Biển Đỏ. Nói cách khác, đây là tuyến tránh duy nhất có quy mô đủ lớn để giữ dầu thô Saudi chảy ra thị trường châu Á.

Việc đường ống phải đóng tạm sau các cuộc tấn công bằng drone xuất phát từ khu vực gần biên giới Iraq – Iran, khiến một số người bị thương, đã lập tức tạo ra một khoảng trống hậu cần. Điều đáng chú ý không nằm ở bản thân vụ đóng đường ống, mà ở chỗ Saudi Arabia không công bố mức độ thiệt hại cũng như thời gian sửa chữa. Khoảng trống thông tin đó chính là thứ đẩy các nhà máy lọc dầu châu Á vào thế phải tự xoay xở.

Nhật Bản phản ứng trước, và phản ứng bằng dầu Oman

Ít nhất bốn nhà máy lọc dầu châu Á chưa nhận được bất kỳ giải thích nào từ phía Saudi về việc liệu các lô hàng tại Yanbu có bị chậm hay không. Hai trong số đó vẫn kỳ vọng nhận hàng đúng lịch nếu không có thông báo trì hoãn trong vài giờ hoặc vài ngày tới. Nhưng các nhà máy lọc dầu Nhật Bản không chờ đợi: họ đã đổ xô mua dầu thô Oman cho các lô hàng giao sớm hơn.

Đây là một lựa chọn mang tính cấu trúc chứ không chỉ là giải pháp tình thế. Dầu Oman là loại dầu thô chuẩn của vùng Vịnh, có đặc tính kỹ thuật tương thích với nhiều cấu hình nhà máy lọc dầu châu Á, và quan trọng hơn, được vận chuyển bằng đường biển qua các tuyến không phụ thuộc vào đường ống Đông–Tây. Khi một tuyến hậu cần then chốt bị đe doạ, phần bù rủi ro sẽ được định giá lại, và người mua chuyển sang nguồn cung có thể kiểm soát được lịch trình.

Hệ quả là một chuỗi thay thế nguồn cung đang hình thành: dầu thô Saudi qua Yanbu bị đẩy sang trạng thái chờ, trong khi dầu Oman, và có thể cả các loại dầu thô Trung Đông khác không phụ thuộc đường ống, hấp thụ phần nhu cầu bị bỏ trống. Về mặt giá, điều này tạo ra sự phân kỳ giữa các loại dầu thô cùng khu vực – một dạng chênh lệch địa chính trị mà thị trường thường chỉ định giá sau khi thiệt hại đã được xác nhận.

Ba kịch bản thời gian và cái giá của việc không biết

Điểm mấu chốt nằm ở thời gian sửa chữa, và đây là nơi các nguồn tin không thống nhất. Hai quan chức khu vực nắm thông tin nói với AP rằng việc sửa chữa có thể mất ba đến năm tuần. Trong khi đó, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright khẳng định đường ống có thể hoạt động trở lại trong vài ngày.

Khoảng cách giữa "vài ngày" và "ba đến năm tuần" không phải là chi tiết nhỏ. Nếu là vài ngày, thị trường sẽ nhìn nhận đây là cú sốc tạm thời, các nhà máy lọc dầu Nhật có thể chấp nhận trả giá cao hơn một chút cho dầu Oman trong ngắn hạn rồi quay lại nguồn cung Saudi. Nếu là ba đến năm tuần, câu chuyện hoàn toàn khác: hàng loạt hợp đồng giao hàng sẽ phải đàm phán lại, các nhà máy lọc dầu sẽ tìm cách khoá nguồn cung thay thế dài hơn, và phần bù rủi ro vận chuyển sẽ ăn sâu vào cấu trúc giá.

Sự bất định này còn bị khuếch đại bởi một thực tế: lưu lượng vận tải qua Hormuz vẫn ở mức một con số. Nghĩa là tuyến tránh duy nhất còn lại đang bị tắc, trong khi tuyến chính vốn đã không hoạt động bình thường. Đây không phải là tình trạng thiếu dầu, mà là tình trạng thiếu đường đi của dầu.

Vòng hai lên lạm phát và các đồng tiền hàng hoá

Với Nhật Bản, tác động đã hiện rõ ở cấp vĩ mô: hoá đơn nhập khẩu dầu tăng 59% khi thâm hụt thương mại mở rộng. Đây là kênh truyền dẫn điển hình từ năng lượng sang lạm phát: giá dầu thô nhập khẩu cao hơn đẩy chi phí đầu vào của nhà máy lọc dầu, lan sang giá xăng dầu bán lẻ, rồi vào chi phí vận tải và sản xuất. Với một nền kinh tế nhập khẩu gần như toàn bộ dầu thô, đây là cú sốc nguồn cung không thể trung hoà bằng chính sách tiền tệ.

Trung Quốc có thể bổ sung thêm một lớp căng thẳng nếu nước này hạn chế xuất khẩu nhiên liệu trong bối cảnh tồn kho dầu diesel và xăng đang giảm. Khi một nhà xuất khẩu nhiên liệu lớn rút bớt hàng ra khỏi thị trường để ưu tiên trong nước, nguồn cung tinh chế toàn cầu mỏng đi, và áp lực giá chuyển từ dầu thô sang sản phẩm tinh chế – nơi tác động lên lạm phát tiêu dùng nhanh hơn nhiều.

Đối với các đồng tiền hàng hoá, cơ chế không đồng nhất. CAD hưởng lợi gián tiếp khi giá dầu thô tăng, nhưng Canada xuất khẩu dầu nặng sang Mỹ bằng đường ống, không phụ thuộc Hormuz hay Biển Đỏ, nên phần bù rủi ro vận chuyển ít chạm tới họ. AUD ít nhạy với dầu thô hơn và chịu ảnh hưởng nhiều hơn từ câu chuyện tăng trưởng Trung Quốc – nơi nhu cầu năng lượng cao hơn có thể là tín hiệu tích cực, nhưng cũng có thể là dấu hiệu của một cú sốc nguồn cung đang bóp nghẹt hoạt động sản xuất. NOK là trường hợp nhạy nhất: Na Uy xuất khẩu dầu và khí sang châu Âu bằng đường biển, và giá khí đốt châu Âu thường phản ứng mạnh với bất kỳ gián đoạn nào ở Trung Đông vì nó làm tăng giá trị của nguồn cung thay thế.

Điều đáng lưu ý là bối cảnh vĩ mô hiện tại không hoàn toàn thuận cho câu chuyện hàng hoá tăng giá. DXY ở 100.215, gần như đi ngang, trong khi vàng ở 4380.77, tăng 0.91% – một sự kết hợp cho thấy dòng tiền đang tìm nơi trú ẩn nhưng chưa hoảng loạn. USD/JPY ở 156.854, tăng 0.58%, phản ánh việc đồng yên vẫn chịu áp lực từ câu chuyện nhập khẩu năng lượng đắt đỏ. Nếu giá dầu thô tăng tiếp, áp lực lên JPY sẽ còn lớn hơn, và điều đó đặt Ngân hàng Nhật Bản vào thế khó khi họ phải cân giữa lạm phát nhập khẩu và tăng trưởng.

Những gì cần theo dõi

Trong vài ngày tới, thị trường sẽ tập trung vào bất kỳ thông báo chính thức nào từ Saudi Arabia về tình trạng đường ống Đông–Tây – cụ thể là mức độ thiệt hại và mốc thời gian khôi phục. Sự khác biệt giữa kịch bản "vài ngày" và "ba đến năm tuần" sẽ quyết định liệu dầu Oman chỉ là giải pháp tạm thời hay trở thành một phần cố định trong cơ cấu nhập khẩu của các nhà máy lọc dầu châu Á.

Song song đó, cần theo dõi lưu lượng vận tải qua Hormuz, diễn biến tồn kho dầu diesel và xăng của Trung Quốc, và bất kỳ động thái nào của Bắc Kinh về hạn chế xuất khẩu nhiên liệu. Về phía dữ liệu vĩ mô, các bài phát biểu của Fed Goolsbee, Williams và Jefferson trong tuần tới, cùng chỉ số hoạt động kinh tế quốc gia của Fed Chicago và thay đổi việc làm ADP, sẽ cho biết liệu thị trường có bắt đầu định giá lại rủi ro lạm phát do năng lượng hay không. Với các đồng tiền hàng hoá, NOK và CAD là hai chỉ báo nhạy nhất trước diễn biến này.