Châu Âu hấp thụ cú sốc Hormuz tốt hơn Mỹ và châu Á nhờ hai mươi năm giảm cường độ năng lượng

Cú sốc đến từ vịnh Ba Tư, nhưng hoá đơn lại khác nhau

Eo biển Hormuz từng vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu và LNG toàn cầu trước chiến tranh, và đã đóng trên thực tế từ tháng 3. Sản lượng của Ả Rập Xê Út giảm khoảng 1,9 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 8, cước tàu chở dầu đang phá kỷ lục, và EIA không thấy sản lượng Trung Đông trở lại mức trước xung đột cho tới quý hai năm 2027. Brent đang giao dịch quanh 104 USD, tăng 58% so với cùng kỳ năm trước.

Theo mọi quy tắc ngón tay cái mà chúng ta dùng suốt năm mươi năm qua, châu Âu là nạn nhân của câu chuyện này. EU nhập khẩu 57% năng lượng tiêu thụ và đã chi 340 tỷ euro cho nhập khẩu nhiên liệu hoá thạch trong năm ngoái. Nhưng Uỷ ban châu Âu chỉ hạ dự báo tăng trưởng 2026 từ 1,5% xuống 1,1% trong tháng 5, với kỳ vọng hồi phục lên 1,4% năm sau, và tỷ lệ thất nghiệp giữ quanh 6% trong toàn bộ giai đoạn dự báo.

Một eo biển quan trọng nhất hành tinh đóng lại, dầu tăng gần 60% so với cùng kỳ, và cái giá phải trả là ba phần mười điểm phần trăm tăng trưởng. Đó không phải là một lục địa đang sụp đổ.

Điều gì đứng sau con số 0,3 điểm phần trăm

EU hiện dùng ít hơn khoảng 44% năng lượng cho mỗi euro sản lượng so với năm 1995, và hơn một phần ba mức cải thiện đó đến chỉ từ năm 2019. Từ 1990 đến 2024, khối này tăng trưởng kinh tế hơn 70% trong khi cắt giảm 40% phát thải ròng. Tiêu thụ năng lượng sơ cấp giảm 9,6% trong thập kỷ tính đến 2024, riêng Đức giảm 21%.

Cơ chế ở đây rất cụ thể. Khi một hộ gia đình thay lò hơi gas bằng bơm nhiệt và bọc cách nhiệt tường, họ ở ấm hơn và chi ít hơn. Quốc gia nhập ít khí hơn. Mỗi tháng trong hai mươi năm tiếp theo, số tiền từng rời khỏi lục địa sẽ ở lại. Nhưng GDP ghi nhận tất cả những điều đó như một cú bump xây dựng một lần, sau đó là mức tiêu dùng hộ gia đình giảm vĩnh viễn.

Paris đã xây khoảng 1.000 km hạ tầng xe đạp qua hai vòng Plan Vélo và dỡ bỏ phần lớn chỗ đỗ xe trên phố. Xe đạp giờ là phương tiện đi lại phổ biến thứ hai trong thành phố, trên cả ô tô. Không ai bán nó như chính sách năng lượng, nhưng nó chính là chính sách năng lượng: mỗi chuyến đi không còn là chuyến đi ô tô là một thùng dầu không còn phải nhập, vĩnh viễn, không cần trợ cấp để rồi phải gỡ bỏ khi chính phủ tiếp theo lên.

Vấn đề là GDP được thiết kế để đo một nền kinh tế đang xây dựng, còn châu Âu phần lớn đã xây xong. Phần còn lại là vận hành tốt hơn, và vận hành tốt hơn hiện lên trong sổ sách như ít hơn.

Khoảng cách Tây Ban Nha – Ý: cùng cú sốc, khác kết cục

Nếu cần một phiên bản sạch nhất của lập luận này, nó đã diễn ra công khai trong năm nay. Khí đốt quyết định giá điện trong khoảng 15% số giờ ở Tây Ban Nha. Ở Ý, con số đó là 89%. Tây Ban Nha kết thúc 2025 với năng lượng tái tạo chiếm 55,5% sản lượng điện, 56,6% nếu tính tự tiêu thụ, trên nền hơn 80 gigawatt gió và mặt trời. Ý nhập khẩu 74,8% năng lượng và lấy 52,3% điện từ nhiên liệu hoá thạch.

Rồi Hormuz đóng. Tây Ban Nha tăng 0,7% trong quý hai và vượt Đức, Pháp, Ý, với Goldman Sachs gọi đó là khả năng phục hồi mang tính cấu trúc. Ý bị đánh dấu là nền kinh tế dễ tổn thương nhất khu vực đồng euro nếu giá tiếp tục cao. Cùng cuộc chiến, cùng tuyến tàu, cùng đồng tiền, kết cục khác hẳn, và biến số là thứ mỗi nước cắm vào lưới điện mười năm trước.

Điều này quan trọng với người giao dịch tiền tệ hàng hoá. CAD, AUD và NOK đều nhạy với giá dầu và khí, nhưng độ nhạy đó không đồng nhất. Một nền kinh tế nhập khẩu năng lượng nhiều sẽ thấy lạm phát lõi bị đẩy lên qua kênh chi phí điện và vận tải, buộc ngân hàng trung ương giữ lãi suất cao hơn, và điều đó thường hỗ trợ đồng nội tệ trong ngắn hạn nhưng bào mòn tăng trưởng trong trung hạn. Canada, với tư cách nước xuất khẩu ròng, đối mặt cấu trúc ngược lại — nhưng lạm phát của Canada dự báo 3,0% so với cùng kỳ trong dữ liệu công bố ngày 14/9, với lạm phát lõi 2,3%, cho thấy ngay cả nước xuất khẩu cũng không miễn nhiễm với hiệu ứng vòng hai.

Những lỗ hổng thật sự trong câu chuyện lạc quan

Không nên đọc câu chuyện trên như một biện hộ. Uỷ ban châu Âu thừa nhận thẳng thắn rằng đà giảm năng lượng công nghiệp giai đoạn 2019–2023 đến chủ yếu từ dịch chuyển cấu trúc ra khỏi các ngành thâm dụng năng lượng — hoá chất, kim loại cơ bản, khoáng phi kim, bột giấy — và mô tả đó là sự co hẹp đau đớn của hoạt động sản xuất. Một phần mức cải thiện hiệu suất năng lượng của châu Âu là những nhà máy hoá chất đã đóng cửa.

Sản lượng thâm dụng năng lượng của Đức giảm 15,2% từ tháng 2/2022 đến tháng 3/2026, so với 9,5% của toàn ngành công nghiệp, và việc làm trong các ngành đó mất 53.300 chỗ. Đó không phải nhà máy tinh gọn hơn, mà là nhà máy đã đóng.

Phần năng lượng tái tạo cũng chậm tiến độ. Tỷ trọng tái tạo đạt 26,2% tiêu thụ năng lượng cuối cùng năm 2025, so với mục tiêu 42,5% cho 2030 — cần thêm 3,3 điểm mỗi năm, gấp khoảng ba lần tốc độ năm ngoái. Mùa hè này phơi bày khoảng trống linh hoạt: nắng nóng đẩy nhu cầu điện hàng ngày tăng 28% ở Ý và 23% ở Hungary, thuỷ điện EU chạm mức thấp nhất tháng 5, 6, 7 trong ít nhất một thập kỷ, và tới 43% công suất hạt nhân Pháp ngoại tuyến ngày 12/7. Giá điện Hungary chốt 900 euro/MWh ngày 30/6. Mặt trời gánh được giờ ban ngày, rồi buổi tối vỡ, vì châu Âu xây nguồn phát mà bỏ qua lưu trữ.

Và có một sự phụ thuộc mới thay thế sự phụ thuộc cũ. Khí đốt Nga giảm từ 45% nhập khẩu EU năm 2021 xuống khoảng 12% năm 2025. Nhưng Mỹ cung cấp 58% LNG của châu Âu năm 2025 và 63% trong quý một năm nay, với IEEFA dự báo hai phần ba cho cả 2026 và có thể tới 80% vào 2028–2029. Theo thoả thuận thương mại tháng 7 năm ngoái, EU cam kết mua 750 tỷ USD năng lượng Mỹ đến 2028 trong khi chấp nhận mức thuế 15% của Mỹ lên phần lớn hàng xuất khẩu.

Điều cần theo dõi

Uỷ ban châu Âu đã đặt tên vấn đề trực tiếp: EU đã chi thêm khoảng 50 tỷ euro cho nhiên liệu hoá thạch kể từ khi Hormuz đóng mà theo lời chính Uỷ ban, không nhận được thêm một phân tử năng lượng nào. Gói AccelerateEU tháng 4 cam kết đẩy điện khí hoá từ 21,3% tiêu thụ năng lượng cuối cùng lên 32% vào 2030, mở rộng lưu trữ pin lên khoảng bốn lần công suất hiện tại, và Kế hoạch Hành động Điện khí hoá công bố tháng 7 nhắm vào nút thắt cấp phép và lưới điện.

Với người giao dịch, đây là những biến số cần bám: liệu cước tàu và sản lượng Ả Rập Xê Út có hồi phục trước mốc quý hai 2027 mà EIA đưa ra hay không; liệu chênh lệch giá khí TTF–Henry Hub có thu hẹp khi nguồn cung LNG mới của Mỹ vào thị trường; và liệu lạm phát lõi của các nước nhập khẩu năng lượng có thực sự tách khỏi giá dầu hay không. Dữ liệu lạm phát Canada ngày 14/9 là điểm kiểm tra đầu tiên cho giả thuyết rằng hiệu ứng vòng hai đang yếu hơn lo ngại. Nếu lạm phát lõi Canada giữ ở 2,3% trong khi dầu tăng 58% so với cùng kỳ, đó là bằng chứng rằng cường độ năng lượng thấp hơn đang thật sự hấp thụ cú sốc — và là tín hiệu cho toàn bộ câu chuyện cấu trúc ở trên.