Hormuz và cuộc đua xây đường vòng: khi các bên chọn sống chung với xung đột thay vì chấm dứt nó

Sự việc: không ai kết thúc, tất cả cùng xây đường vòng

Tháng 9 này, mọi chủ thể có đủ quyền lực để chấm dứt xung đột quanh eo biển Hormuz đều chọn cách khác: dựng hạ tầng cố định để sống chung với nó. Hạ viện Mỹ bỏ phiếu lần thứ ba nhằm giới hạn quyền lực chiến tranh của Tổng thống Trump, nghị quyết mới nhất thông qua với tỷ lệ 220–204, nhưng khả năng qua được Thượng viện rất thấp, và nếu qua được thì Trump gần như chắc chắn phủ quyết. Kênh ngoại giao duy nhất ở cấp vùng Vịnh nhằm mở lại eo biển — cuộc gặp Iran–GCC–Iraq dự kiến ngày 11/9 tại Oman — đã bị hoãn mà không có ngày mới.

Điểm đáng chú ý nhất đến từ Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, người phụ trách chiến tranh kinh tế. Phát biểu bên lề hội nghị bộ trưởng tài chính G20 ở Asheville ngày 1/9, ông nói Hormuz sẽ là "một vùng nước vô giá trị" trong hai năm nữa. Đây không phải cam kết chấm dứt chiến tranh trong hai năm — chỉ là khẳng định eo biển sẽ không còn quan trọng. Vấn đề là không thể tách Iran khỏi Hormuz; đó là thực tế địa lý.

Cơ chế: đường vòng là bằng chứng khái niệm, không phải năng lực thay thế

Lập luận của Bessent dựa trên hai dữ kiện có trước chiến tranh. Nhập khẩu dầu thô Mỹ từ các nước Vùng Vịnh đã ở mức thấp nhất gần 40 năm trước ngày 28/2 — khoảng 500.000 thùng/ngày, tương đương 7% nhập khẩu dầu thô Mỹ theo EIA — vì sản lượng nội địa và nhập khẩu từ Canada đã thay thế từ nhiều năm trước. Nói cách khác, Hormuz ngừng là điểm nghẽn của Mỹ từ trước khi chiến tranh nổ ra; nó chỉ còn là điểm nghẽn của phần còn lại thế giới.

Saudi Arabia, UAE, Iraq và Thổ Nhĩ Kỳ đã ký các thỏa thuận song phương để xây công suất đường ống vòng qua eo biển. Tuyến Đông–Tây của Saudi đã từng vận chuyển khoảng 7 triệu thùng/ngày tới Yanbu trên Biển Đỏ trong giai đoạn gián đoạn nặng nhất. Nhưng đó là bằng chứng khái niệm, không phải công suất thay thế đầy đủ — và chính tuyến ống này đã bị drone từ Iraq đánh sập ngày 10/9. Tuyến Biển Đỏ mà nó đổ vào cũng bị uy hiếp: Houthi đã chiếm Mocha và quần đảo Hanish trong tháng này, kiểm soát thực tế Bab al-Mandeb, và tuyên bố phong tỏa hàng hải với tàu Saudi từ tháng 7. Dự báo hai năm của Bessent đặt cược vào hạ tầng mà tính đến tuần này đang ngoại tuyến ở một đầu và bị phong tỏa ở đầu kia.

Cần tách bạch giữa tuyên bố và xác nhận. Cú đánh thực sự gây thiệt hại lên hạ tầng dầu Saudi — tuyến Đông–Tây — đã được xác nhận bằng dữ liệu phát hiện cháy NASA FIRMS và ảnh khói Sentinel-3, và drone phóng đi từ Iraq, không phải Houthi. Chiếc drone nhắm vào Mecca, tâm điểm của phần lớn đưa tin tuần này, bị chặn trước khi vào vùng cấm bay: không thiệt hại, không thương vong, không cơ sở nào bị đánh trúng. Các vụ Yanbu và Khamis Mushait hoàn toàn dựa trên tuyên bố của Houthi, và Saudi chưa xác nhận. Aramco đã phản ứng bằng cách chuyển sang bán giao ngay và chuyển tải tàu-tàu ở Vịnh Oman thay vì chờ đường ống, đồng thời được cho là đã hủy hoặc hoãn một số lô giao tháng 9 cho các nhà máy lọc dầu châu Âu.

Kênh truyền dẫn tới thị trường: ai chịu thiệt, ai đã phản ánh vào giá

Trước chiến tranh, gần 34% thương mại dầu thô toàn cầu — khoảng 15 triệu thùng/ngày — đi qua Hormuz, phần lớn hướng về châu Á. IEA ước tính các tuyến vòng hiện có của Saudi và UAE chỉ có thể định tuyến lại 3,5–5,5 triệu thùng/ngày, để lại phần lớn dòng chảy cũ không có đường ống thay thế. Đây là lý do dự báo hai năm không phải kế hoạch hòa bình, mà là sự thừa nhận công khai rằng eo biển sẽ còn tranh chấp trong tương lai khả kiến.

Qatar và Kuwait — hai nhà sản xuất GCC không có đường ống vòng riêng — đã đẩy tổng xuất khẩu trở lại 70% mức 2 triệu thùng/ngày trước ngày 28/2, bằng tàu con thoi vào eo biển và chuyển tải tàu-tàu ở Vịnh Oman. Đây là giải pháp né tránh hoàn toàn bên trong vùng chiến sự, không phải vòng qua nó. Sản lượng Kuwait sụp từ 1,16 triệu thùng/ngày tháng 3 xuống 573.000 thùng/ngày tháng 5 trước khi hồi phục một phần. Các nhà dự báo khu vực ước tính GDP 2026 của Qatar giảm 5,9% và Kuwait giảm 2,9%, mức giảm sâu nhất trong GCC.

Với thị trường tài chính, cú sốc đã lan qua kênh giá năng lượng sang lạm phát. Xăng đạt 4,44 USD/gallon toàn quốc hôm thứ Năm, cao hơn 49% so với trước chiến tranh; dầu diesel tăng 68% cùng kỳ. CPI tháng 8 tăng 3,4% so với cùng kỳ năm trước, từ 2,4% hồi tháng 2. Chiến tranh tiêu tốn 38 tỷ USD trong bốn tháng đầu và tạo ra thiếu hụt đạn dược, Lầu Năm Góc xác nhận bằng văn bản tuần này. Tỷ lệ ủng hộ của Trump về kinh tế ở mức 32–33% theo các khảo sát UMass Amherst và Reuters/Ipsos; 80% người được hỏi kỳ vọng chiến tranh tiếp diễn vô định.

Định giá: thị trường đang phản ánh kịch bản nào

Bối cảnh lúc 11:42 ngày 19/9 giờ Việt Nam cho thấy thị trường chưa định giá một cú sốc nguồn cung mới. DXY ở 100,215, gần như đi ngang (-0,02%), EUR/USD 1,14856 (+0,09%), USD/JPY 156,854 (+0,58%) — đồng yên yếu đi trong khi USD không mạnh lên, dấu hiệu dòng tiền đang tìm tài sản trú ẩn khác. Vàng ở 4.380,77 USD/oz (+0,91%) là tín hiệu rõ nhất: kim loại quý tăng gần 1% trong khi USD đi ngang cho thấy phần bù rủi ro địa chính trị đang được cộng vào vàng chứ chưa lan sang toàn bộ thị trường ngoại hối.

Điều này hợp lý nếu nhìn vào cấu trúc: thị trường dầu đã hấp thụ phần lớn thông tin về đường vòng, về việc Kuwait và Qatar hồi phục một phần, và về việc Mỹ không còn phụ thuộc Hormuz. Cái chưa được định giá đầy đủ là kịch bản cả tuyến đường ống Đông–Tây lẫn Bab al-Mandeb cùng tê liệt kéo dài — khi đó 3,5–5,5 triệu thùng/ngày công suất vòng cũng biến mất, và không còn van nào cho dòng chảy 15 triệu thùng/ngày trước chiến tranh.

Về chính trị Mỹ, các diễn biến trong nước cho thấy áp lực lạm phát đang trở thành vấn đề bầu cử. Chủ tịch Hạ viện Mike Johnson rút phiếu về đình chỉ thuế xăng liên bang, viện lý do bất đồng nội bộ đảng Cộng hòa chứ không phải phe Dân chủ đối lập. Động thái này châm ngòi cuộc nổi dậy của Freedom Caucus, với Dân biểu Clay Higgins cáo buộc Chủ tịch Ủy ban Giao thông Sam Graves đã "giết" dự luật. Dân biểu Thomas Massie đệ trình nghị quyết luận tội Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth về chiến dịch Iran, buộc bỏ phiếu trong hai ngày, và Johnson đã nói sẽ thất bại. Đây là đảng Cộng hòa đấu với chính mình về cách quản lý một cuộc chiến mà không phe nào dừng được, bảy tuần trước khi cử tri quyết định ai kiểm soát Hạ viện.

Điều cần theo dõi

Ba biến số nên nằm trong danh sách theo dõi. Thứ nhất, tình trạng tuyến Đông–Tây của Saudi: nếu các vụ đánh vào Yanbu tái diễn và được xác nhận bằng dữ liệu vệ tinh, công suất vòng 7 triệu thùng/ngày — trụ cột của toàn bộ luận điểm "Hormuz không còn quan trọng" — sẽ bị đặt dấu hỏi. Thứ hai, diễn biến ở Bab al-Mandeb sau khi Houthi kiểm soát Mocha và Hanish: bất kỳ động thái nào nhắm vào tàu chở dầu qua đây sẽ đóng nốt tuyến thoát cho dầu Saudi vòng qua Biển Đỏ. Thứ ba, lịch kinh tế tuần tới: quyết định lãi suất cho vay cơ bản của Trung Quốc ngày 21/9 (dự báo giữ nguyên 3% kỳ hạn 1 năm và 3,5% kỳ hạn 5 năm) và bài phát biểu của Fed Goolsbee cùng ngày, trong bối cảnh CPI Mỹ đã lên 3,4% và giá xăng tăng 49% — bất kỳ tín hiệu cứng rắn nào từ Fed sẽ tương tác với phần bù rủi ro địa chính trị đang thể hiện rõ nhất ở vàng.