Tiêu dùng Trung Quốc yếu: vì sao vấn đề này trở thành mối lo toàn cầu tại hội nghị G20?

Sức mua nội địa: từ động lực tăng trưởng thành điểm nghẽn

Trong nhiều năm, người tiêu dùng Trung Quốc là hình mẫu lý tưởng của tăng trưởng thu nhập: từ 2003 đến 2020, thu nhập khả dụng của cư dân thành thị tăng trung bình khoảng 10%/năm, gấp hơn ba lần mức 3% của Mỹ. Nhưng câu chuyện đã đảo chiều. Năm 2025, tốc độ này chỉ còn 4.3%, không hơn bao nhiêu so với 3.8% của Mỹ. Sự suy giảm này không chỉ là vấn đề nội tại; nó đang trở thành tâm điểm chỉ trích tại hội nghị Bộ trưởng Tài chính G20 diễn ra tại Mỹ trong tháng này.

Nguyên nhân sâu xa nằm ở bong bóng bất động sản. Theo báo cáo của Macquarie, giá nhà tại Trung Quốc từ đỉnh năm 2021 đã giảm về mức của năm 2016, xóa sạch 85% mức tăng trong giai đoạn 2012–2021. Mức giảm này còn mạnh hơn cả cuộc khủng hoảng nhà đất tại Mỹ (47%). Tài sản lớn nhất của hộ gia đình co lại, kéo theo tâm lý thận trọng và giảm chi tiêu.

Xuất khẩu mạnh nhưng không giải quyết được gốc rễ

Trái ngược với tiêu dùng nội địa ảm đạm, xuất khẩu của Trung Quốc vẫn duy trì đà tăng ấn tượng: tăng trưởng nhanh nhất kể từ 2021 trong tháng 6, vượt dự báo trong tháng 7, bất chấp thuế quan từ Mỹ và EU. Nhu cầu toàn cầu về linh kiện cho trung tâm dữ liệu và điều hòa không khí (xuất khẩu sang châu Âu tăng hơn 40% do nắng nóng) là động lực chính.

Tuy nhiên, điều này càng làm lộ rõ nghịch lý: Trung Quốc sản xuất hàng hóa cho thế giới nhưng lại không tiêu thụ đủ trong nước. Thặng dư thương mại vẫn ở mức cao, gây áp lực từ các đối tác. Tuyên bố chung của G20 có đoạn kêu gọi Trung Quốc “xóa bỏ các biến dạng hạn chế tiêu dùng nội địa” – một thông điệp rõ ràng nhắm vào chính sách hiện hành. Bắc Kinh phản đối, trở thành thành viên duy nhất bất đồng, khiến Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent chỉ trích.

Chính sách tiền tệ và tác động đến thị trường ngoại hối

Với việc tăng trưởng thu nhập chậm lại, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC) đối mặt bài toán khó: nới lỏng tiền tệ để kích thích tiêu dùng hay thận trọng vì lo ngại dòng vốn chảy ra? Trong khi Fed đang trong chu kỳ thắt chặt, việc PBOC hạ lãi suất sẽ làm gia tăng chênh lệch lãi suất, gây áp lực lên đồng nhân dân tệ. Tuy nhiên, nếu không hành động, tăng trưởng nội địa có thể tiếp tục yếu, ảnh hưởng đến các đối tác thương mại.

Trên thị trường ngoại hối, đồng USD đang ở mức 98.83 (DXY), trong khi EUR/USD giao dịch quanh 1.1626. Một Trung Quốc tiêu dùng yếu đồng nghĩa với nhu cầu nhập khẩu thấp, tác động đến các nền kinh tế xuất khẩu như Đức và Nhật Bản. Điều này có thể giải thích một phần sự biến động của EUR/USD và USD/JPY trong ngắn hạn. Các nhà giao dịch cần theo dõi sát dữ liệu thương mại Trung Quốc công bố hôm nay (dự báo xuất khẩu tăng 25%, nhập khẩu tăng 30%) – nếu nhập khẩu yếu hơn dự kiến, lo ngại về tiêu dùng nội địa sẽ càng gia tăng.

Giải pháp nào cho bài toán tiêu dùng?

Chính phủ Trung Quốc đã công bố nhiều chính sách hỗ trợ nhu cầu nội địa, nhưng theo Zong Liang, nguyên chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Ngân hàng Trung Quốc, có thể mất tới 5 năm mới thấy kết quả. Một hướng đi mới là khuyến khích đầu tư vào thị trường chứng khoán nội địa, nơi có nhiều cổ phiếu công nghệ mới. Tuy nhiên, tâm lý nhà đầu tư bán lẻ vẫn bị ám ảnh bởi cú sập năm 2015 khi CSI 300 mất hơn 40% chỉ trong một mùa hè.

Ngoài ra, văn hóa tiết kiệm và ưu tiên chi tiêu cho giáo dục, y tế, du lịch thay vì mua sắm hàng hóa cũng là rào cản khó thay đổi. Trong khi hơn 75% thương mại toàn cầu là hàng hóa, vai trò “công xưởng thế giới” của Trung Quốc mà không tham gia tiêu thụ đang bị soi xét kỹ lưỡng hơn bao giờ hết.

Điều cần theo dõi tiếp

Hôm nay (8/9), Trung Quốc công bố số liệu cán cân thương mại, xuất nhập khẩu. Ngày mai là CPI/PPI – chỉ số lạm phát tiêu dùng và sản xuất, phản ánh rõ hơn sức khỏe nội tại của nền kinh tế. Nếu CPI tiếp tục ở mức thấp, áp lực giảm phát sẽ buộc PBOC phải có hành động mạnh hơn. Ngoài ra, Hội nghị BRICS tại New Delhi (12-13/9) có thể là nơi Trung Quốc tìm kiếm đồng minh trong bối cảnh bị cô lập tại G20. Các nhà giao dịch nên quan sát phản ứng của CNY và các đồng tiền châu Á trước những diễn biến này.