Gánh nặng đè lên vai Trung Quốc và các nước mua dầu Iran trong chiến dịch trừng phạt mới của Mỹ

Chiến dịch 'D-Day kinh tế' và bài toán khó cho các đối tác thương mại của Iran

Ngày 24/8, Mỹ công bố gói trừng phạt mới nhằm vào Iran, nhắm vào gần 60 cá nhân, công ty và tàu thuyền, mở rộng phạm vi sang vận tải biển, hàng không, công nghệ, vàng và tài sản số. Điểm đáng chú ý là gói trừng phạt này chưa đụng tới các ngân hàng lớn của Trung Quốc – mắt xích quan trọng nhất trong mạng lưới thanh toán dầu mỏ của Iran. Điều này cho thấy Washington vẫn đang chừa lại một vũ khí mạnh nhất để gây sức ép, đồng thời tạo cơ hội cho các nước liên quan tự điều chỉnh trước khi làn sóng trừng phạt tiếp theo được kích hoạt.

Trung Quốc là nước mua hơn 80% lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển của Iran, trở thành nguồn thu ngoại tệ lớn nhất của Tehran. Dù nhập khẩu từ Iran đã giảm mạnh do chiến tranh và phong tỏa, từ 823.000 thùng/ngày trong tháng 7 xuống còn khoảng 534.000 thùng/ngày trong tháng 8, nhưng con số này vẫn rất đáng kể. Các nhà máy lọc dầu nhỏ (teapot) của Trung Quốc vẫn tìm cách né tránh lệnh trừng phạt thông qua các giao dịch chuyển tải giữa tàu với tàu và thanh toán bằng nhân dân tệ qua các trung gian khó theo dõi. Tuy nhiên, nếu Washington chuyển hướng sang trừng phạt các ngân hàng lớn của Trung Quốc, những ngân hàng vẫn phụ thuộc vào hệ thống thanh toán đô la Mỹ, thì dòng chảy dầu mỏ này có thể bị siết chặt đáng kể.

Iraq và Thổ Nhĩ Kỳ: Gánh nặng kép từ năng lượng và địa chính trị

Iraq đang hứng chịu hậu quả nặng nề từ cuộc chiến Mỹ-Iran. Xuất khẩu dầu từ miền nam Iraq đã giảm 75% sau khi eo biển Hormuz bị đóng cửa, khiến doanh thu dầu mỏ hàng tháng chỉ còn khoảng 1,2 tỷ USD. Trong bối cảnh đó, khí đốt Iran chiếm 30-40% sản lượng điện của Iraq là nguồn sống còn. Nếu Mỹ thực thi đầy đủ các lệnh trừng phạt thứ cấp, Baghdad có thể phải đối mặt với sự sụp đổ lưới điện, ảnh hưởng trực tiếp đến hàng triệu người dân. Lời cảnh báo của Tổng thống Trump về việc bất kỳ nước nào tiếp tay cho Iran sẽ phải gánh chịu hậu quả kinh tế nghiêm trọng đang đặt Iraq vào thế khó: phải lựa chọn giữa tuân thủ Washington hay duy trì nguồn khí đốt thiết yếu.

Thổ Nhĩ Kỳ cũng đang chịu áp lực lớn. Nước này nhập khẩu 4,5 tỷ mét khối khí đốt từ Iran trong nửa đầu năm 2026, tăng 34% so với cùng kỳ năm trước. Hợp đồng mua khí đốt dài hạn 25 năm giữa hai nước đã hết hạn vào cuối tháng 7/2026, và chiến tranh khiến việc đàm phán gia hạn trở nên bất khả thi. Dù Ankara đã đa dạng hóa nguồn cung qua LNG và đường ống từ Azerbaijan, Nga, việc mất đi nguồn khí đốt giá rẻ từ Iran sẽ làm tăng chi phí nhập khẩu năng lượng, vốn đã tăng vọt do giá nhiên liệu tăng khoảng 50%. Dự kiến giá trị nhập khẩu năng lượng của Thổ Nhĩ Kỳ có thể vượt tổng giá trị xuất khẩu tới 40 tỷ USD trong năm nay, gây áp lực lên cán cân thanh toán và lạm phát vốn đã cao.

Ấn Độ và UAE: Tác động gián tiếp nhưng không kém phần quan trọng

Ấn Độ có mức độ phụ thuộc vào dầu Iran thấp hơn Trung Quốc, nhưng vẫn nhập khẩu 707 triệu USD dầu thô từ Iran trong nửa đầu năm 2026. Kim ngạch thương mại song phương đã giảm từ 17 tỷ USD năm 2018/19 xuống còn 1,63 tỷ USD năm 2025/26. Tuy nhiên, Ấn Độ là nước nhập khẩu dầu thô lớn thứ ba thế giới, với gần 90% nhu cầu dầu phụ thuộc vào nhập khẩu, nên cuộc chiến và lệnh trừng phạt khiến giá năng lượng tăng cao sẽ gây áp lực lên đồng rupee và lạm phát. Các nhà xuất khẩu Ấn Độ cũng bị ảnh hưởng khi UAE – trung tâm trung chuyển hàng hóa truyền thống sang Iran – đã đình chỉ toàn bộ giao dịch tài chính và thương mại với Tehran từ ngày 19/8.

UAE, từng là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Iran với kim ngạch xuất khẩu 21 tỷ USD sang Iran năm 2024, đã chủ động cắt đứt quan hệ để tránh bị trừng phạt thứ cấp. Điều này giúp UAE bảo vệ lợi ích kinh tế của mình nhưng cũng đồng nghĩa với việc mất đi hàng tỷ USD thương mại mỗi năm.

Định giá rủi ro và tác động đến thị trường tài chính

Thị trường đang phản ứng thận trọng trước những diễn biến này. Chỉ số DXY quanh mức 98.99, vàng tăng nhẹ lên 4.670 USD/ounce, cho thấy dòng tiền vẫn đang tìm đến nơi trú ẩn an toàn. Đồng USD mạnh lên nhờ vị thế là tài sản trú ẩn, trong khi các đồng tiền của các nước nhập khẩu dầu mỏ như INR, TRY có thể chịu áp lực giảm giá nếu giá dầu tiếp tục leo thang. Với việc Mỹ chưa trừng phạt các ngân hàng Trung Quốc, rủi ro hệ thống thanh toán toàn cầu vẫn chưa bị đẩy lên đỉnh điểm, nhưng lời hứa về một 'tuyên bố lớn' liên quan đến một tổ chức tài chính vào cuối tuần này có thể làm thay đổi cục diện.

Theo dõi tiếp theo

Nhà giao dịch cần theo dõi sát diễn biến cuộc gặp Trump-Xi dự kiến vào cuối tháng 9, vì kết quả có thể quyết định liệu Mỹ có mở rộng trừng phạt sang các ngân hàng lớn của Trung Quốc hay không. Ngoài ra, các tuyên bố từ Bộ Tài chính Mỹ về 'tổ chức tài chính' trong tuần này sẽ là tín hiệu quan trọng cho thị trường dầu mỏ và ngoại hối. Giá dầu đang tiến gần mốc 100 USD/thùng, và bất kỳ cú sốc nguồn cung nào từ Iran cũng có thể đẩy giá vượt ngưỡng này, tạo ra biến động mạnh cho các cặp tiền tệ liên quan đến năng lượng.