BRICS bàn chuyện bỏ đô la, nhưng hạ tầng thanh toán vẫn là bài toán bỏ ngỏ

Tuyên bố nhiều, hạ tầng chưa theo kịp

Tại hội nghị thượng đỉnh vừa qua, các nhà lãnh đạo BRICS tiếp tục nhắc đến việc mở rộng thương mại bằng nội tệ và giảm phụ thuộc vào đồng đô la. Tổng thống Nam Phi Cyril Ramaphosa kêu gọi khối "đẩy mạnh sử dụng nội tệ, hệ thống thanh toán xuyên biên giới mạnh hơn và kết nối tài chính sâu hơn". Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian thì cho rằng hệ thống tài chính hiện tại "dễ bị tổn thương trước các cú sốc chính trị do tập trung vào một số ít đồng tiền".

Nhưng tuyên bố là một chuyện, hạ tầng là chuyện khác. Tuyên bố chung của BRICS năm nay không hề đề cập đến đồng tiền chung hay các chi tiết cụ thể hơn về thanh toán và đầu tư bằng nội tệ. Thay vào đó, Lực lượng Đặc nhiệm Thanh toán BRICS chỉ được giao nhiệm vụ tìm kiếm "các giải pháp thiết thực cho thanh toán xuyên biên giới". Đây là ngôn ngữ ngoại giao, không phải kế hoạch hành động.

Con số không biết nói dối

Dữ liệu từ Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) cho thấy đồng đô la chiếm 89% giao dịch ngoại hối toàn cầu tính đến tháng 4, tăng 1 điểm phần trăm so với một năm trước. Euro chiếm 29%, yên Nhật 17%. Sự thống trị này không hề suy giảm — thực tế còn tăng nhẹ.

Về thương mại, 10 thành viên BRICS cộng lại chiếm 27% sản lượng thế giới, 24% xuất khẩu hàng hóa và 22% dòng vốn FDI toàn cầu trong năm 2024, theo báo cáo của UNCTAD hồi tháng 3. Nhưng thương mại nội khối BRICS chỉ chiếm khoảng 5% thương mại thế giới tính đến năm 2024. Nói cách khác, BRICS lớn về quy mô tổng thể nhưng giao thương với nhau vẫn rất nhỏ bé.

Ai muốn gì và tại sao khó đồng thuận

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ các thành viên BRICS có lợi ích rất khác nhau. Nga và Iran muốn giảm phơi nhiễm với đồng đô la vì rủi ro trừng phạt. Trung Quốc muốn đồng nhân dân tệ được sử dụng rộng rãi hơn trên trường quốc tế nhưng vẫn duy trì kiểm soát vốn. Ấn Độ ủng hộ việc sử dụng đồng rupee nhiều hơn.

Theo Reema Bhattacharya, trưởng bộ phận nghiên cứu châu Á tại Verisk Maplecroft, Nga và Trung Quốc hiện thanh toán gần 90% thương mại song phương bằng ruble và nhân dân tệ. Nhưng bà nhấn mạnh sự chuyển dịch này được thúc đẩy bởi các lệnh trừng phạt của Mỹ sau năm 2022, chứ không phải bởi chính sách phối hợp của BRICS.

Căng thẳng Ấn Độ - Trung Quốc được bà Bhattacharya gọi là "phanh hãm lớn nhất đối với sự gắn kết của khối". Thương mại song phương giữa hai nước đạt mức kỷ lục 151,1 tỷ USD trong năm kết thúc tháng 3/2026, nhưng thâm hụt của Ấn Độ với Trung Quốc cũng tăng lên mức kỷ lục 112,16 tỷ USD, từ mức 99,21 tỷ USD trước đó. Trong khi đó, thương mại hàng hóa và dịch vụ của Ấn Độ với Mỹ khoảng 239 tỷ USD trong năm 2025, với thặng dư hàng hóa 58,4 tỷ USD. Rõ ràng việc rời bỏ đồng đô la không có lợi cho Ấn Độ khi nước này đang thâm hụt lớn với Trung Quốc.

Vì sao đồng đô la vẫn khó bị thay thế

Vấn đề sâu xa hơn nằm ở tính thanh khoản và độ tin cậy. Hầu hết các đồng tiền BRICS thiếu thị trường thanh khoản sâu bên ngoài nền kinh tế quê nhà, khiến các nhà xuất khẩu ngần ngại chấp nhận chúng. Điều này giữ cho việc xuất hóa đơn bằng đồng đô la trở thành lựa chọn ít trở ngại nhất đối với hàng hóa toàn cầu.

Jayant Krishna, chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, nhận định BRICS thiếu cơ sở hạ tầng thể chế, tài chính và kinh tế vĩ mô thống nhất cần thiết để thay thế "tính thanh khoản và niềm tin cố hữu" của đồng đô la trên toàn cầu. Krishna Bhimavarapu từ State Street Investment Management kết luận thẳng thắn: "Không có giải pháp thay thế nào do BRICS dẫn dắt hiện tại sánh được với tính thanh khoản, độ sâu thị trường, uy tín và mức độ chấp nhận toàn cầu của đồng đô la".

Điều gì đáng theo dõi

Với người giao dịch, câu chuyện phi đô la hóa vẫn là câu chuyện dài hạn, không phải chất xúc tác ngắn hạn. Điều đáng chú ý là các tuyên bố chính trị ngày càng gay gắt nhưng không đi kèm bước đi hạ tầng cụ thể nào. Khi nào Lực lượng Đặc nhiệm Thanh toán BRICS công bố giải pháp thực tế, hoặc khi thương mại nội khối BRICS vượt xa mức 5% hiện tại, đó mới là tín hiệu đáng để đánh giá lại. Trước mắt, DXY ở mức 99,6 vẫn phản ánh một thị trường chưa hề đặt cược vào việc đồng đô la mất vị thế. Các dữ liệu bán lẻ Mỹ và sản lượng công nghiệp euro công bố hôm nay sẽ quan trọng hơn nhiều đối với biến động ngắn hạn của EUR/USD và USD/JPY so với bất kỳ tuyên bố nào từ hội nghị thượng đỉnh.