Mỹ rót 3 tỷ USD vào khoáng sản tới hạn, nhưng nút thắt tinh luyện vẫn nằm ở Trung Quốc

Dòng vốn đã rót, nhưng chuỗi giá trị chưa dịch chuyển

Chính quyền Tổng thống Donald Trump đã triển khai chương trình can thiệp liên bang quy mô lớn nhất từ trước tới nay vào lĩnh vực khoáng sản tới hạn và đất hiếm. Gói đầu tư 3 tỷ USD vào các dự án khoáng sản trên toàn nước Mỹ, cùng hàng loạt thỏa thuận vốn cổ phần và nợ với các công ty đất hiếm, đánh dấu bước chuyển từ chính sách khuyến khích sang trực tiếp nắm vốn. Điểm nhấn là khoản vay có điều kiện 1,4 tỷ USD từ Văn phòng Vốn Chiến lược (OSC) thuộc Lầu Năm Góc cho Sila Nanotechnologies — startup California đang thương mại hóa anode silicon-carbon thay thế graphite truyền thống.

Về mặt kỹ thuật, đây là những khoản đầu tư có trọng tâm. Sản phẩm Titan Silicon của Sila hứa hẹn tăng mật độ năng lượng tới 40% so với pin graphite tiêu chuẩn, nhà máy Moses Lake hướng tới sản lượng đủ cho 20.000–50.000 xe điện mỗi năm. Tương tự, công nghệ chiết xuất lithium trực tiếp (DLE) của Lilac Solutions rút ngắn thời gian từ hai năm xuống một ngày, thu hồi gần gấp đôi lithium trên 99% diện tích đất ít hơn. Đây là những công nghệ có thể thay đổi cấu trúc chi phí — nhưng chỉ ở khâu khai thác và sản xuất vật liệu.

Nút thắt thực sự nằm ở khâu tinh luyện, không phải khâu khai thác

Vấn đề cốt lõi mà dòng vốn Mỹ chưa giải quyết được là vị trí thống trị của Trung Quốc ở hạ nguồn. Bắc Kinh hiện chiếm khoảng 60% khai thác khoáng sản tới hạn toàn cầu và hơn 90% tinh luyện, chế biến các vật liệu như đất hiếm, graphite và gallium. Báo cáo Global Critical Minerals Outlook 2025 cho thấy Trung Quốc là nhà tinh luyện hàng đầu với 19 trong số 20 khoáng sản chiến lược quan trọng nhất, thị phần trung bình 70%. Theo IEA, Trung Quốc sản xuất 80% tế bào pin toàn cầu, hơn 90% vật liệu anode hoạt tính và khoảng 85% vật liệu cathode cho pin EV.

Đây là điểm mấu chốt về mặt cơ chế: đầu tư vào khai thác và sản xuất vật liệu không tự động dịch chuyển năng lực tinh luyện. Ngay cả khi Lilac Solutions sản xuất được lithium carbonate hoặc hydroxide cấp pin tại chỗ, họ vẫn phải vượt qua bước chế biến mà Trung Quốc đang nắm giữ. Như CEO Raef Sully của Lilac thừa nhận, công nghệ của họ giúp "bỏ qua bước chế biến mà Trung Quốc đang có thế độc quyền" — nhưng để làm được điều đó ở quy mô công nghiệp cần thời gian và hạ tầng mà Mỹ chưa có.

Nghịch lý chính sách: thuế và trợ cấp triệt tiêu nhau

Điểm đáng chú ý là các chính sách khác của chính quyền Trump đang làm xói mòn chính lĩnh vực mà họ muốn thúc đẩy. Việc loại bỏ khoản tín dụng thuế 7.500 USD cho xe điện và nới lỏng tiêu chuẩn tiết kiệm nhiên liệu đã khiến doanh số EV tại Mỹ giảm 27% so với cùng kỳ trong quý 1/2026 — quý giảm thứ hai liên tiếp kể từ khi Trump trở lại Nhà Trắng. Thị trường EV Mỹ thu hẹp không tạo được nền cầu cho các công ty vật liệu pin.

Đây là cơ chế truyền dẫn quan trọng với thị trường tài chính: nếu cầu nội địa EV suy yếu, dòng vốn đầu tư vào chuỗi cung ứng khoáng sản sẽ gặp rủi ro về tỷ suất sinh lời, bất kể trợ cấp liên bang. Cổ phiếu các công ty như MP Materials hay U.S. Rare Earths có thể hưởng lợi ngắn hạn từ dòng tiền chính phủ, nhưng triển vọng dài hạn phụ thuộc vào việc liệu Mỹ có thể xây dựng năng lực tinh luyện trong vòng 5–7 năm — khung thời gian mà Tu Le của Sino Auto Insights nhận định là giới hạn thực tế.

Hàm ý cho thị trường tiền tệ và hàng hóa

Về mặt vĩ mô, chương trình công nghiệp này là một yếu tố hỗ trợ cho câu chuyện lạm phát dai dẳng tại Mỹ. Chi tiêu liên bang quy mô lớn vào hạ tầng công nghiệp, kết hợp với thuế quan và tái cấu trúc chuỗi cung ứng, tạo áp lực chi phí lên giá hàng hóa trung gian. Chỉ số DXY ở mức 99.092 (+0.31%) phản ánh tâm lý thận trọng trước dữ liệu lạm phát lõi dự báo 2.4% so với cùng kỳ và lạm phát tổng thể 3.4%. Vàng ở 4.319,09 USD/oz cho thấy thị trường vẫn duy trì phòng ngừa rủi ro địa chính trị, dù mức tăng chỉ 0.05%.

USD/JPY ở 154.521 và EUR/USD ở 1.16088 cho thấy thị trường chưa định giá đầy đủ tác động dài hạn của cuộc cạnh tranh khoáng sản. Nếu Mỹ thực sự đẩy nhanh đầu tư vào chuỗi cung ứng, chi phí vốn có thể tăng, tác động tới lợi suất trái phiếu và qua đó tới sức mạnh đồng USD. Tuy nhiên, với việc Trung Quốc vẫn kiểm soát hơn 90% khâu tinh luyện, rủi ro gián đoạn nguồn cung — và do đó là yếu tố địa chính trị cho giá kim loại — vẫn chưa được giải quyết.

Điều cần theo dõi

Trọng tâm tiếp theo là liệu dòng vốn liên bang có đi kèm với năng lực tinh luyện thực tế hay không. Các nhà đầu tư nên theo dõi tiến độ xây dựng nhà máy tinh luyện nội địa Mỹ, diễn biến doanh số EV sau khi hết tín dụng thuế, và phản ứng của Trung Quốc — đặc biệt là khả năng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và gallium. Về mặt thị trường, mối tương quan giữa giá kim loại công nghiệp, lợi suất trái phiếu Mỹ và DXY sẽ là thước đo xem liệu câu chuyện "phi rủi ro hóa chuỗi cung ứng" có thực sự định giá lại tài sản hay chỉ là câu chuyện chính sách.