Đức đối mặt lỗ hổng ngân sách hạ tầng khi thuế nhiên liệu teo dần vì xe điện

Nguồn thu xăng dầu đang mòn dần

Điện khí hóa giao thông không còn là câu chuyện môi trường thuần túy — nó đã trở thành một bài toán ngân sách. Tại Đức, thuế năng lượng đánh trên xăng và dầu diesel đã giảm từ 37 tỷ euro năm 2016 xuống 33 tỷ euro vào năm ngoái, theo Cục Thống kê Liên bang. Mức giảm 4 tỷ euro trong gần một thập kỷ nghe chưa lớn, nhưng tốc độ mất mát đang tăng dần khi tỷ trọng xe điện trong đội xe lưu hành lớn lên.

Cơ chế rất đơn giản: một lít dầu diesel đang chịu thuế 47,04 xu, xăng 65,45 xu, cộng thêm thuế carbon và VAT 19%. Với giá xăng khoảng 2,10 euro/lít, phần thuế chiếm tới 1,14 euro — hơn một nửa giá bơm, theo câu lạc bộ ô tô ADAC. Xe điện chỉ chịu mức thuế điện tối thiểu, gần như không đóng góp vào khoản thu này.

Chuyên gia Jens Boysen-Hogrefe của Viện Kinh tế Thế giới Kiel (IfW) nói thẳng: bộ trưởng tài chính không được lợi gì khi người dân chuyển sang xe điện — "hoàn toàn ngược lại".

Quy mô dịch chuyển lớn hơn dự kiến

Điều khiến bài toán trở nên cấp bách là tốc độ chuyển đổi. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), doanh số xe điện tại châu Âu tăng gần 30% trong quý I năm nay so với cùng kỳ. Na Uy dẫn đầu với xe điện chiếm tới 95% số xe khách đăng ký mới. Tăng trưởng ở châu Á - Thái Bình Dương (không tính Trung Quốc) thậm chí đạt tới 80% ở một số khu vực, và Mỹ Latinh khoảng 75%.

Điểm mấu chốt: đây không phải dịch chuyển chính sách từ từ, mà là cú hích do giá nhiên liệu cao thúc đẩy — đúng như nhận định của IfW rằng làn sóng xe điện đang "tăng tốc quá trình chuyển đổi vốn đã được lên kế hoạch". Với ngân sách, điều đó nghĩa là đường cong mất thuế dốc hơn mọi dự báo đặt ra cách đây vài năm.

Một báo cáo năm 2022 của hội đồng cố vấn khoa học thuộc Bộ Giao thông Đức từng dự phóng doanh thu thuế năng lượng có thể rơi xuống chỉ còn 5 tỷ euro vào năm 2050. Nếu tốc độ điện khí hóa hiện tại được giữ nguyên, con số đó hoàn toàn có thể đến sớm hơn.

Chính sách tiền tệ và tài khóa: hai áp lực cộng hưởng

Với Ngân hàng Trung ương châu Âu, đây là câu chuyện tài khóa nhiều hơn là tiền tệ — nhưng không tách rời. Áp lực lên ngân sách Đức diễn ra đúng lúc chính sách tài khóa của khối đang chịu sức ép tăng chi cho quốc phòng và hạ tầng. Khi nguồn thu xăng dầu co lại mà không có nguồn thay thế, hoặc là chi tiêu bị siết, hoặc là thuế khác phải tăng, hoặc là nợ công tăng — cả ba đều ảnh hưởng đến triển vọng tăng trưởng và lạm phát mà ECB phải cân nhắc.

Đáng chú ý, chỉ số PPI của khu vực đồng euro dự kiến tăng lên 4,1% so với cùng kỳ (từ 3% kỳ trước), phản ánh áp lực chi phí đầu vào vẫn hiện hữu. Nếu chính phủ các nước chuyển sang đánh thuế theo số km hoặc tem đường, chi phí vận hành xe điện sẽ tăng — một dạng lạm phát chi phí giao thông mới mà ECB có thể phải đưa vào phương trình.

Về phía đồng tiền, EUR/USD hiện ở 1,14661, giảm nhẹ 0,08% trong khi DXY ở 100,471 (+0,23%). Câu chuyện tài khóa Đức chưa đủ sức lay chuyển tỷ giá ngay lập tức, nhưng nó là một trong những yếu tố nền tảng: một nền kinh tế đầu tàu châu Âu với lỗ hổng ngân sách hạ tầng ngày càng lớn sẽ khó duy trì vị thế tài khóa vững chắc vốn là trụ đỡ cho đồng euro trong dài hạn.

Các nước đã đi trước, Đức còn loay hoay

Anh, Na Uy, New Zealand, Iceland và Thụy Sĩ đều đã có giải pháp. Anh sẽ áp thuế xe điện từ tháng 4/2028: 3 pence mỗi dặm cho xe thuần điện, 1,5 pence cho xe hybrid sạc điện. New Zealand và Iceland từ 2024 đã yêu cầu kiểm tra đồng hồ đo quãng đường hàng năm để tính phí theo số km. Thụy Sĩ dự kiến thu phí sử dụng đường từ 2030, theo trọng lượng xe hoặc thuế điện tại trạm sạc. Na Uy — nước tiên phong — đã siết miễn VAT cho xe điện từ năm nay, đồng thời áp thuế đăng ký theo trọng lượng và phí cầu đường.

Tại Đức, giới chuyên gia nghiêng về phương án phí theo quãng đường và mật độ giao thông, theo một nghiên cứu mới của Đại học Münster. Nếu chính trị không cho phép, phương án tem đường (vignette) — trả phí cố định theo kỳ hạn — được xem là bước lùi hợp lý. Và nếu cả hai đều vấp phải phản đối, giải pháp cuối cùng là tăng thuế xe cơ giới.

Vấn đề thời gian là điểm đáng lo nhất. Chính báo cáo của hội đồng cố vấn giao thông cảnh báo không nên chờ đến khi thâm hụt thuế quá lớn mới hành động, bởi "thời gian chuẩn bị cho các biện pháp như vậy kéo dài qua nhiều nhiệm kỳ lập pháp". Nói cách khác, quyết định phải được đưa ra trước khi vấn đề trở nên không thể đảo ngược.

Điều cần theo dõi

Ba tín hiệu đáng chú ý trong thời gian tới: thứ nhất, liệu Berlin có đưa đề xuất phí theo số km hoặc tem đường vào chương trình nghị sự lập pháp trước kỳ bầu cử tiếp theo hay không; thứ hai, phản ứng của ECB nếu chi phí giao thông trở thành một cấu phần lạm phát mới ở khu vực đồng euro; và thứ ba, diễn biến EUR/USD quanh vùng 1,146 — nơi câu chuyện tài khóa Đức có thể trở thành yếu tố định giá nếu thị trường bắt đầu đặt câu hỏi về bền vững ngân sách của đầu tàu châu Âu. Ngoài ra, bài phát biểu của Chủ tịch ECB Lagarde và của Bowman (Fed) trong phiên hôm nay có thể cung cấp thêm manh mối về hướng chính sách trong ngắn hạn.