BoJ tăng lãi suất giữa lúc lợi suất Nhật vọt lên đỉnh ba thập kỷ: cú sốc thanh khoản toàn cầu đang thành hình

Lợi suất Nhật phá vỡ vùng neo ba thập kỷ

Điểm đáng chú ý nhất của phiên giao dịch hôm nay không nằm ở DXY — chỉ số vốn đang đi ngang quanh 100,217 với mức giảm chỉ 0,02% — mà ở thị trường trái phiếu Nhật Bản. Lợi suất kỳ hạn 10 năm đã lên tới 3,03%, vùng chưa từng thấy trong ba mươi năm, còn kỳ hạn 30 năm giao dịch quanh 4,1%, cũng sát đỉnh ba thập kỷ.

Cần nhấn mạnh rằng đây không phải một đợt điều chỉnh kỹ thuật. Trái phiếu chính phủ Nhật từ lâu được xem là mỏ neo lợi suất thấp nhất trong hệ thống tài chính toàn cầu — nguồn vốn rẻ để các định chế tài chính, quỹ hưu trí và nhà đầu tư tổ chức tài trợ cho các vị thế carry trade trên khắp thế giới. Khi mỏ neo đó dịch chuyển, chi phí vốn bằng JPY tăng lên, và toàn bộ cấu trúc đòn bẩy được xây dựng trên nền lãi suất gần bằng không bắt đầu lung lay.

Điều gì đẩy lợi suất lên cao đến vậy?

Hai lực đẩy đang cộng hưởng. Thứ nhất là câu chuyện tài khóa: Nhật Bản được cho là đang cân nhắc nâng chi tiêu quốc phòng từ khoảng 2% GDP lên 3,5% GDP. Với một quốc gia đã có tỷ lệ nợ công trên GDP thuộc hàng cao nhất thế giới, việc phát hành thêm trái phiếu để tài trợ cho khoản chi tiêu này đặt dấu hỏi trực tiếp lên kỷ luật ngân sách. Nhà đầu tư trái phiếu phản ứng bằng cách đòi phần bù kỳ hạn cao hơn — và phần bù đó thể hiện chính xác ở những gì chúng ta thấy trên đường cong lợi suất.

Thứ hai là kỳ vọng chính sách tiền tệ. BoJ được dự báo rộng rãi sẽ tăng lãi suất 25 điểm cơ bản, và động thái này — nếu diễn ra — sẽ củng cố thêm áp lực lên lợi suất dài hạn. Cần lưu ý 30 năm ở 4,1% là mức mà thị trường Nhật chưa từng phải hấp thụ trong nhiều thế hệ, kể cả khi lạm phát toàn cầu đạt đỉnh năm 2022.

Cơ chế lan truyền: vì sao trái phiếu Mỹ và châu Âu không đứng ngoài

Đây mới là phần quan trọng với người giao dịch. Cơ chế lan truyền diễn ra qua ba kênh.

Thứ nhất là kênh hồi hương vốn. Các nhà đầu tư Nhật — quỹ hưu trí, ngân hàng, công ty bảo hiểm nhân thọ — là những người mua trái phiếu nước ngoài lớn nhất thế giới trong nhiều năm, đặc biệt là trái phiếu Kho bạc Mỹ và trái phiếu châu Âu. Khi lợi suất trong nước tăng lên mức hấp dẫn, không cần tỷ giá phải biến động mạnh, dòng vốn cũng tự nhiên chảy ngược về Nhật. Trái phiếu dài hạn của Mỹ và châu Âu mất đi một nhóm người mua biên quan trọng.

Thứ hai là kênh phòng ngừa rủi ro tỷ giá. Khi lợi suất Nhật tăng, chi phí hedge bằng JPY tăng theo. Các nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ tài sản Nhật Bản có thể buộc phải giảm vị thế hoặc tái cấu trúc danh mục, tạo thêm áp lực bán.

Thứ ba là kênh khẩu vị rủi ro. Carry trade — vay JPY lãi suất thấp để đầu tư vào tài sản sinh lời cao hơn — là một trong những động lực chính đẩy dòng vốn vào cổ phiếu và tín dụng toàn cầu. Khi chi phí vay tăng và biến động tỷ giá tăng, các vị thế đòn bẩy buộc phải thu hẹp, và thanh khoản bị rút khỏi thị trường rủi ro.

Ý nghĩa với chính sách tiền tệ và các đồng tiền chính

Với Fed, đây là một biến số khó chịu. Lợi suất trái phiếu Mỹ chịu áp lực tăng từ phía nguồn cầu nước ngoài suy yếu, trong khi Fed vẫn phải cân nhắc giữa lạm phát và tăng trưởng. Sản lượng công nghiệp Mỹ dự báo tăng 0,3% so với kỳ trước 0,2% — mức cải thiện khiêm tốn, không đủ để thay đổi cán cân chính sách. Bài phát biểu của Bowman lúc 20:30 giờ Việt Nam sẽ là điểm cần theo dõi để đánh giá phản ứng của Fed trước biến động thị trường trái phiếu.

Với ECB, bối cảnh phức tạp hơn. PPI khu vực đồng euro dự báo tăng 4,1% so với cùng kỳ, cao hơn đáng kể mức 3% kỳ trước — dấu hiệu áp lực giá ở khâu sản xuất vẫn chưa hạ nhiệt. Nếu trái phiếu châu Âu đồng thời bị bán tháo do dòng vốn Nhật rút ra, ECB sẽ đối mặt với tình huống khó xử: lạm phát sản xuất tăng nhưng điều kiện tài chính bị thắt chặt từ bên ngoài. Phát biểu của Lagarde lúc 17:30 sẽ cho thấy ECB nhìn nhận rủi ro này như thế nào.

Về tỷ giá, USD/JPY đang giao dịch quanh 156,18, tăng 0,14%. Điều đáng chú ý là đồng yên chưa tăng mạnh dù BoJ sắp nâng lãi suất — phản ánh việc thị trường đã định giá phần lớn động thái này, đồng thời lo ngại về tình hình tài khóa Nhật Bản đang hạn chế đà tăng của JPY. EUR/USD ở 1,14809 gần như đi ngang. Vàng ở 4.353,5 USD/oz, tăng 0,28%, cho thấy dòng tiền phòng ngừa rủi ro vẫn đang chảy vào kim loại quý một cách thận trọng.

Điều cần theo dõi

Ba điểm cần quan sát trong những phiên tới. Thứ nhất là phản ứng của đường cong lợi suất Nhật Bản sau quyết định của BoJ — nếu lợi suất 30 năm vượt xa 4,1%, áp lực lan truyền sang trái phiếu Mỹ và châu Âu sẽ rõ nét hơn. Thứ hai là dữ liệu PPI châu Âu và phát biểu của Lagarde, vì chúng cho thấy ECB có sẵn sàng chấp nhận điều kiện tài chính thắt chặt hơn hay không. Thứ ba là diễn biến của USD/JPY quanh vùng 156 — nếu đồng yên không tăng dù BoJ hành động, đó là tín hiệu cho thấy thị trường đang định giá rủi ro tài khóa Nhật Bản nghiêm trọng hơn cả rủi ro chính sách tiền tệ. Cuối cùng, quyết định lãi suất cho vay cơ bản của Trung Quốc ngày 21/09 với dự báo giữ nguyên 3,0% sẽ là phép thử cho thấy châu Á có đang bị cuốn vào vòng xoáy thắt chặt từ Nhật Bản hay không.