Kỳ vọng mất neo: Nỗi ám ảnh của ngân hàng trung ương

Ngân hàng trung ương (NHTW) không sợ lạm phát hiện tại bằng nỗi sợ kỳ vọng lạm phát 'mất neo' – tức là người dân và doanh nghiệp bắt đầu tin rằng giá cả sẽ tăng nhanh và kéo dài. Khi kỳ vọng mất neo, lạm phát không còn là hiện tượng nhất thời mà tự nó duy trì qua một vòng xoáy: người ta kỳ vọng giá tăng nên tăng giá trước, tăng lương trước, và điều đó làm giá thực sự tăng. NHTW phải hành động mạnh, thậm chí gây suy thoái, để 'neo' lại kỳ vọng. Nói thẳng: NHTW sợ nhất là mất quyền kiểm soát câu chuyện về giá cả trong tương lai, vì khi đó mọi công cụ chính sách đều trở nên kém hiệu quả.

Ví dụ: Nếu mọi người tin rằng năm tới giá sẽ tăng 10%, họ sẽ đòi tăng lương 10% ngay từ bây giờ. Doanh nghiệp, để bù đắp chi phí lương, sẽ tăng giá bán 10%. Kết quả là lạm phát 10% xảy ra dù ban đầu không có cú sốc nào. Đây là cơ chế tự ứng nghiệm (self-fulfilling prophecy). NHTW hiểu rằng kiểm soát kỳ vọng còn quan trọng hơn kiểm soát lạm phát thực tế, vì kỳ vọng định hình hành vi, và hành vi tạo ra hiện thực.

Kỳ vọng hoạt động như thế nào trong nền kinh tế

Kỳ vọng lạm phát không phải là khái niệm trừu tượng; nó ăn sâu vào từng quyết định kinh tế hàng ngày. Khi người lao động đàm phán lương, họ nhìn vào lạm phát họ tin là sẽ xảy ra, không phải lạm phát hiện tại. Nếu họ tin lạm phát sẽ cao, họ đòi lương cao hơn để bảo vệ sức mua. Khi doanh nghiệp định giá sản phẩm, họ cũng dựa trên chi phí đầu vào kỳ vọng và giá của đối thủ cạnh tranh trong tương lai. Nếu tất cả cùng kỳ vọng giá tăng, họ sẽ tăng giá ngay, tạo ra lạm phát mà không cần một cú sốc cung hay cầu nào.

Cơ chế này giải thích vì sao NHTW theo dõi sát các cuộc khảo sát kỳ vọng lạm phát của người tiêu dùng và doanh nghiệp, cũng như lạm phát kỳ vọng được phản ánh qua lợi suất trái phiếu chính phủ. Nếu các chỉ số này bắt đầu nhích lên dù lạm phát hiện tại vẫn thấp, NHTW sẽ coi đó là hồi chuông cảnh báo và có thể thắt chặt chính sách tiền tệ sớm hơn để ngăn kỳ vọng leo thang.

Vì sao NHTW hành động quyết liệt khi kỳ vọng mất neo

Khi kỳ vọng mất neo, NHTW rơi vào thế khó: nếu không hành động mạnh, lạm phát sẽ tự duy trì và vượt khỏi tầm kiểm soát; nếu hành động quá mạnh, nền kinh tế có thể suy thoái. Nhưng NHTW thường chọn hành động mạnh vì chi phí để neo lại kỳ vọng sau khi nó đã trôi đi còn đắt hơn nhiều. Lịch sử cho thấy các đợt tăng lãi suất dữ dội thường đi kèm suy thoái, nhưng nếu để kỳ vọng mất neo, hậu quả có thể kéo dài hàng thập kỷ.

Ví dụ minh họa (giả định): NHTW X có mục tiêu lạm phát 2%. Lạm phát hiện tại là 1,5%, nhưng khảo sát cho thấy người dân kỳ vọng lạm phát năm tới là 5%. Nếu NHTW X không nâng lãi suất, người lao động sẽ đòi lương tăng 5%, doanh nghiệp tăng giá 5%, và lạm phát thực tế sẽ tiến về 5%. NHTW X buộc phải nâng lãi suất thêm 2-3 điểm phần trăm, làm tăng chi phí vay, giảm đầu tư và tiêu dùng, có thể đẩy nền kinh tế vào suy thoái nhẹ. Nhưng nếu không làm, lạm phát kỳ vọng sẽ ăn sâu, và sau này muốn kéo về 2% phải hy sinh nhiều hơn.

Khi nào quy luật này bị phá vỡ

Không phải lúc nào kỳ vọng mất neo cũng dẫn đến lạm phát cao. Có những trường hợp kỳ vọng tăng nhưng lạm phát thực tế không tăng tương ứng, ví dụ khi nền kinh tế suy thoái nặng và tổng cầu yếu. Người dân có thể kỳ vọng giá tăng nhưng doanh nghiệp không dám tăng giá vì sợ mất khách. Hoặc khi có cú sốc cung tạm thời (như giá dầu tăng) làm lạm phát tăng vọt, nhưng NHTW và chính phủ có uy tín cam kết sẽ kiểm soát, kỳ vọng có thể vẫn được neo.

Ngoài ra, ở những nước có lịch sử siêu lạm phát, người dân có thể mất niềm tin vào NHTW đến mức mọi công cụ chính sách đều vô hiệu. Trong trường hợp đó, NHTW phải kết hợp với cải cách thể chế, thay đổi chế độ tiền tệ (như áp dụng chế độ tiền tệ neo cứng) mới có thể neo lại kỳ vọng. Vì vậy, quy luật 'kỳ vọng mất neo dẫn đến lạm phát cao' có ngoại lệ khi nền kinh tế có dư địa lớn (suy thoái, thất nghiệp cao) hoặc khi NHTW có uy tín mạnh đến mức người dân tin rằng họ sẽ làm mọi thứ để kiểm soát lạm phát.

Bài học cho nhà giao dịch

Theo dõi kỳ vọng lạm phát không chỉ là việc của NHTW; nó ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường tài chính. Khi các chỉ báo kỳ vọng lạm phát (như breakeven inflation từ trái phiếu chính phủ, hoặc khảo sát của Đại học Michigan tại Mỹ) tăng mạnh, thị trường sẽ nhanh chóng định giá khả năng NHTW tăng lãi suất. Điều này làm đồng tiền mạnh lên, giá vàng có thể giảm (vì lãi suất thực tăng), và thị trường chứng khoán chịu áp lực do chi phí vốn tăng. Ngược lại, nếu kỳ vọng lạm phát giảm, NHTW có thể nới lỏng, hỗ trợ thị trường.

Nhà giao dịch cần phân biệt giữa lạm phát hiện tại (đã công bố) và kỳ vọng (định hướng tương lai). Thị trường thường phản ứng mạnh hơn với những thay đổi trong kỳ vọng, vì chúng phản ánh hướng đi của chính sách tiền tệ. Ví dụ, nếu lạm phát hiện tại là 3% nhưng kỳ vọng giảm xuống 2%, NHTW có thể không cần thắt chặt thêm, và thị trường có thể tăng. Ngược lại, nếu lạm phát hiện tại chỉ 2% nhưng kỳ vọng nhảy lên 4%, đó là tín hiệu nguy hiểm. Vì vậy, hãy luôn cập nhật các cuộc khảo sát kỳ vọng và phân tích ngôn ngữ của NHTW – họ thường ám chỉ về kỳ vọng trong các bài phát biểu.

Tóm lại, kỳ vọng lạm phát là 'con ngựa kéo xe' của nền kinh tế. NHTW không thể kiểm soát trực tiếp giá cả, nhưng họ kiểm soát kỳ vọng thông qua chính sách tiền tệ và thông điệp. Khi kỳ vọng mất neo, mọi thứ trở nên khó lường, và đó là điều họ sợ nhất. Nhà giao dịch hiểu được điều này sẽ đọc vị được các quyết định chính sách và biến động thị trường tốt hơn.