5 năm Bitcoin hợp pháp tại El Salvador: thất bại cho người dân, thành công cho vị thế toàn cầu

Một thí nghiệm lịch sử và những con số trái ngược

Ngày 7/9/2021, El Salvador trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới công nhận Bitcoin là tiền tệ hợp pháp. Năm năm sau, bức tranh hiện lên đầy mâu thuẫn: với người dân trong nước, lời hứa 'ngân hàng cho người chưa có tài khoản' hay 'giảm chi phí kiều hối' gần như không thành hiện thực. Nhưng với Bitcoin, đây lại là bước ngoặt định hình cách nhìn của các chính phủ về tiền mã hóa.

Dữ liệu từ Ngân hàng Thế giới cho thấy năm 2021, chỉ 35,9% người trên 15 tuổi ở El Salvador có tài khoản ngân hàng. Sau 5 năm, tỷ lệ sử dụng Bitcoin trong thanh toán vẫn rất thấp. Theo nghiên cứu của Đại học Vienna, những người áp dụng Bitcoin chủ yếu là nam giới trẻ, sống ở thành thị, có trình độ học vấn cao và đã có tài khoản ngân hàng – tức không phải nhóm mà chính phủ nhắm tới. Ví Chivo, công cụ chính của chương trình, chỉ giúp chuyển tiền vào tài khoản ngân hàng mà không giải quyết rào cản gốc rễ khiến người nghèo khó tiếp cận hệ thống tài chính.

Kiều hối – một trụ cột khác trong chiến dịch quảng bá của Tổng thống Bukele – cũng không được cải thiện. Năm 2024, kiều hối chiếm khoảng 24% GDP, trong đó 98% đến từ Mỹ – quốc gia đã dùng chung đồng USD với El Salvador. Điều này vô hiệu hóa lợi thế chuyển đổi tiền tệ mà Bitcoin có thể mang lại. Kết quả, ví điện tử chỉ chiếm chưa tới 1% lượng kiều hối năm 2024, giảm từ mức đỉnh 1,7% giai đoạn 2020–2021.

Áp lực từ IMF và sự rút lui dần

Đến cuối 2024, El Salvador phải nhượng bộ khi đạt thỏa thuận vay 1,4 tỷ USD từ IMF. Tháng 1/2025, chính phủ sửa luật Bitcoin: chấp nhận thanh toán là tự nguyện, thuế phải nộp bằng USD và hạn chế sự tham gia của khu vực công. IMF sau đó đánh giá không có bằng chứng cho thấy Bitcoin mang lại lợi ích cho người chưa có tài khoản ngân hàng. Hạ tầng thanh toán gần như không được sử dụng, ngay cả việc nộp thuế bằng Bitcoin cũng không ghi nhận trường hợp nào.

Sự đảo chiều này cho thấy ranh giới mong manh giữa thí nghiệm tiền tệ và áp lực tài chính quốc tế. Khi IMF 'rút phích cắm', chính phủ Bukele buộc phải từ bỏ phần cấp tiến nhất của chương trình, biến Bitcoin thành một lựa chọn hơn là nghĩa vụ.

Thành công mang tính biểu tượng

Dù thất bại về kinh tế, thí nghiệm El Salvador đã thay đổi cuộc chơi ở cấp độ toàn cầu. Trước 2021, việc một quốc gia chấp nhận Bitcoin chỉ là lý thuyết. El Salvador đã biến nó thành hiện thực. Samson Mow, CEO JAN3, nhận xét: 'Câu hỏi trước mỗi tổng thống hay bộ trưởng tài chính đã chuyển từ việc có nên nắm giữ Bitcoin hay không, sang vì sao chưa làm.'

Sự kiện này cũng đưa El Salvador vào trung tâm phong trào Bitcoin toàn cầu, thu hút các nhân vật như Max Keiser hay Stacy Herbert, người sau này trở thành giám đốc Văn phòng Bitcoin quốc gia. Các dự án như Bitcoin Beach vẫn hoạt động, với những câu chuyện thành công như Mama Rosa – người bán pupusa tiết kiệm bằng Bitcoin, hay Napo – tài xế taxi mở rộng đội xe nhờ tích lũy.

Tuy nhiên, giá trị biểu tượng chủ yếu dành cho cộng đồng Bitcoin quốc tế, không phải người dân địa phương. Joe Nakamoto, nhà báo thường trú tại El Salvador, gọi đây là 'chiến dịch marketing cho người nước ngoài', không phải chiến lược kinh tế thực sự cho người Salvador. Ông nói: 'Bukele là một người tính toán rất kỹ. Anh ấy biết chính xác ai đang theo dõi và ai đang vỗ tay.'

Bài toán về tự do và quyền lực

Một góc tối của câu chuyện là mối quan hệ giữa Bitcoin và chính quyền Bukele. Trong khi Bitcoin đại diện cho tự do cá nhân, chính phủ El Salvador lại tập trung quyền lực, duy trì tình trạng khẩn cấp từ tháng 3/2022, với các cáo buộc bắt giữ hàng loạt và vi phạm quy trình tố tụng. Tuy nhiên, tỷ lệ giết người giảm từ 53,1/100.000 dân năm 2019 xuống còn 1,3/100.000 năm 2025, khiến Bukele vẫn rất được lòng dân.

Samson Mow thừa nhận thành công trong đàn áp băng đảng nhưng cảnh báo: 'Những quyền lực đó có thể phục vụ một nhà lãnh đạo có kiềm chế hôm nay, nhưng cũng có thể phục vụ kẻ không kiềm chế khi đổi người.' Đây là sự căng thẳng khó giải quyết: Bitcoin đã cho Bukele một sân khấu toàn cầu, còn Bukele cho Bitcoin thứ chưa từng có – một quốc gia sẵn sàng đặt nó vào trung tâm chiến lược kinh tế.

Điều cần theo dõi tiếp

Với nhà giao dịch, câu chuyện El Salvador không còn là yếu tố thúc đẩy giá trực tiếp, nhưng nó đặt nền móng cho xu hướng chấp nhận cấp quốc gia. Điều đáng quan sát là liệu các nước khác có rút kinh nghiệm để tránh vấp phải rào cản từ IMF hay không, và liệu mô hình 'Bitcoin cho người nước ngoài' có được thay thế bằng chiến lược thực dụng hơn. Trong bối cảnh thanh khoản toàn cầu và lợi suất thực vẫn là những biến số chính cho dòng vốn vào tài sản rủi ro, việc theo dõi động thái pháp lý từ Mỹ và châu Âu sẽ quan trọng hơn nhiều so với di sản của một quốc gia Trung Mỹ.